Nuôi ong dú trên cù lao: Long Xuyên, Chợ Mới và lợi thế đảo nhỏ

Cù lao Ông Chưởng, cù lao Giêng ở vùng Chợ Mới, cù lao Mỹ Hoà Hưng trước mặt Long Xuyên và nhiều cù lao nhỏ khác dọc sông Tiền, sông Hậu (nay thuộc tỉnh An Giang mới) có một đặc điểm đất liền không có: mỗi cù lao là một hệ nhỏ khép kín, bốn bề là nước. Đất phù sa bồi, chủ yếu là vườn cây ăn trái, vườn tạp và rau màu; hàng xóm biết nhau nên dễ thoả thuận chuyện phun thuốc. Với ong dú, đó là điều kiện gần lý tưởng của miền Tây, miễn là tính kỹ ba chuyện: nước lên, sạt lở bờ và độ ẩm.

Ba lợi thế của cù lao

1. Vườn dày, ít ruộng thuần. Đất cù lao phần lớn là vườn xoài, nhãn, chuối, mít, dừa xen rau màu và vườn tạp, không phải cánh đồng lúa mênh mông. Trong tầm bay ngắn của ong dú hầu như lúc nào cũng có cây ra hoa.
2. Nước làm vùng đệm. Sông rộng chắn bớt thuốc phun từ cánh đồng bờ bên kia. Rủi ro còn lại chủ yếu là vườn ngay trên cù lao, mà cù lao nhỏ thì đi hỏi hết hàng xóm được.
3. Nước ngọt quanh năm. Các cù lao vùng thượng nguồn sông Tiền, sông Hậu chưa bị mặn như vùng ven biển, ong không phải bay xa tìm nước.

Cộng lại, cù lao là một trong những dạng địa hình hợp nhất miền Tây cho ong dú. Vai trò của ong trong vườn trái cây, lấy mật hay thụ phấn, có ở bài ong dú trong vườn cây ăn trái miền Tây.

Nguồn hoa trên cù lao theo mùa

Lịch dưới đây là kinh nghiệm thường gặp; vườn xoài, nhãn ở đây hay được xử lý ra hoa nghịch mùa, nên mỗi vườn một lịch. Cách tự ghi lịch cho vườn mình nằm trong bài lịch mùa hoa miền Tây.

Dừa và chuối gần như ra hoa quanh năm, là nguồn nền đáng giá nhất của cù lao. Vườn nào còn hàng dừa ven mương thì nên đặt tổ gần đó.

Ba việc phải tính trước khi đặt tổ

Ngập và mùa nước nổi

Cù lao thấp, mùa nước lên khoảng tháng 8–11 mực nước cao. Kê thùng cao hơn mức nước cao nhất từng thấy, hỏi người lớn tuổi trong xóm chứ đừng nhìn mức hiện tại. Chọn chỗ mùa nước vẫn tới thăm tổ được; nhiều vườn có đê bao thì đặt trên phần đất cao gần nhà.

Sạt lở bờ

Sạt lở bờ sông là chuyện thật ở nhiều đoạn quanh các cù lao. Đừng đặt tổ sát mép bờ, kể cả khi chỗ đó mát và đẹp. Lùi vào trong vườn, hỏi người địa phương đoạn nào đang lở, và để ý vết nứt đất chạy song song bờ.

Ẩm và kiến

Bốn bề là nước nên độ ẩm còn cao hơn đất liền. Kê cao, mái che nhô rộng, đáy thùng thoáng; chân trụ có chén nước hoặc dầu chống kiến, cắt cành chạm thùng. Các cách bền lâu có ở bài chống kiến cho tổ ong dú ở vùng ẩm.

Rủi ro thuốc nằm ngay trong cù lao

Nước chắn thuốc từ bên ngoài, nhưng cù lao vùng Chợ Mới cũng là vùng rau màu, bắp, ớt; xoài thì phun nhiều đợt để giữ trái. Cách làm thực tế:

• Lập danh sách các vườn quanh khu tổ trong bán kính vài trăm mét, hỏi lịch phun.
• Đặt tổ trong vườn tạp hoặc vườn dừa, có hàng cây chắn giữa tổ và ruộng rau.
• Thoả thuận với hàng xóm phun vào chiều muộn, báo trước một ngày.
• Hôm phun sát bên thì thu nhỏ cửa tổ buổi sáng.

Cù lao nhỏ thì thoả thuận chung dễ hơn nhiều so với đất liền, và đó là thứ ảnh hưởng tới đàn ong hơn mọi kỹ thuật chăm tổ.

Quy mô: bao nhiêu tổ là vừa

Cù lao có diện tích giới hạn, nên đừng dồn quá nhiều tổ vào một chỗ. Mô hình hợp là vài tổ mỗi vườn, nhiều vườn cùng nuôi, giống cách làm ở Vĩnh Long và Trà Vinh. Muốn ước lượng số tổ một vùng hoa chịu được, xem bài mật độ tổ trên một vùng hoa. Dấu hiệu quá tải dễ thấy: đàn trong vườn lên chậm dù đang mùa hoa, ong ra vào thưa, tổ nhẹ đi.

Đầu ra và chuyện giữ mật

Nhiều cù lao có khách du lịch miệt vườn. Cho khách xem tổ thật là cách bán thuyết phục nhất; ong dú không có ngòi đốt nên đặt được gần lối khách đi. Nhớ tách vài tổ trưng bày khỏi khu nuôi chính, vì tổ bị mở cho khách xem nhiều sẽ yếu đi.

Mật ong dú vùng sông nước thường loãng hơn mật vùng khô, dễ lên men nếu đựng không kỹ. Thu ở ngày khô, đựng chai sạch đầy miệng, giữ mát; chi tiết ở bài mật ong dú miền Tây vì sao loãng hơn. Muốn bán rộng hơn khách tại vườn thì rao trên chợ Ong Dú.

Việc nên làm ngay

1. Hỏi người lớn tuổi trong xóm mức nước cao nhất từng thấy, đánh dấu lên cột.
2. Đi dọc bờ xem đoạn nào có vết nứt, đặt tổ lùi xa đoạn đó.
3. Liệt kê vườn rau, vườn xoài quanh khu tổ và hỏi lịch phun.
4. Rủ vài nhà cùng xóm nuôi chung, mỗi nhà vài tổ.
5. Ghi sổ từng tổ trên ứng dụng quản lý trại để thấy tổ nào lên, tổ nào chững.