Miền Tây được tiếng là có hoa quanh năm. Điều đó đúng, nhưng "có hoa" và "đủ hoa cho đàn tích mật" là hai chuyện khác nhau. Trong năm vẫn có quãng thắt lại, và người mới thường chỉ nhận ra khi mở tổ thấy hũ mật vơi đi mà không hiểu vì sao.
Lịch dưới đây là khung chung cho Đồng bằng sông Cửu Long. Từng vườn sẽ lệch đôi tuần tuỳ cây trồng quanh nhà — nhưng nhịp lớn thì giống nhau.
Khung mùa hoa theo tháng
| Quãng | Nguồn hoa chính | Đàn ong | Việc nên làm |
|---|---|---|---|
| Tháng 12 – 2 | Cây có múi, một số cây ăn trái ra hoa sớm, hoa dại mùa khô | Lên đều, thời tiết khô ráo thuận lợi | Kiểm tra sức đàn, chuẩn bị tách |
| Tháng 3 – 5 | Nhãn, xoài, chôm chôm, dừa — quãng mạnh nhất | Bung sức, tích mật nhanh | Tách đàn, và thu mật vào cuối quãng |
| Tháng 6 – 8 | Dừa vẫn có, hoa dại nhiều nhưng mưa cản đường bay | Chững lại vì mưa hơn vì thiếu hoa | Che chắn, hạn chế mở tổ |
| Tháng 9 – 11 | Thưa dần, mưa nhiều, nước nổi ở vùng đầu nguồn | Quãng thắt của cả năm | Không tách, không lấy mật, chống ẩm |
Quãng mạnh nhất: tháng 3 đến tháng 5
Đây là lúc vườn trái cây miền Tây nở rộ. Nhãn, xoài, chôm chôm, dừa gối nhau; trời khô ráo, ngày dài, ong bay được nhiều giờ trong ngày.
Hai việc chỉ nên làm trong quãng này:
- Tách đàn. Đàn con tách ra vào quãng này có trọn vài tháng thuận lợi để gây dựng trước khi vào mùa mưa dầm. Tách vào quãng khác là ép đàn con vào chỗ khó.
- Thu mật, nhưng vào cuối quãng. Lấy giữa quãng thì đàn còn đang tích; đợi tới cuối tháng 5 thì hũ mật đã đầy và chín hơn.
Quãng mưa dầm: tháng 6 đến tháng 8
Điều người mới hay hiểu nhầm: đàn chững lại trong quãng này không phải vì thiếu hoa — hoa dại và dừa vẫn có. Nguyên nhân là mưa cản đường bay. Ong dú là loài nhỏ, mưa lớn giữ chúng trong tổ, và một ngày mưa cả ngày là một ngày đàn ăn vào dự trữ.
Việc cần làm chủ yếu là làm cho những giờ nắng hiếm hoi trở nên có ích: mái che phải rộng để cửa tổ không bị tạt, và chỗ đặt tổ nên hứng được nắng sớm để ong ra sớm ngay khi trời tạnh.
Quãng thắt: tháng 9 đến tháng 11
Đây là quãng khó nhất trong năm ở miền Tây, kết hợp ba thứ bất lợi: hoa thưa dần, mưa nhiều nhất, và ở vùng đầu nguồn thì thêm nước nổi.
Nguyên tắc trong quãng này rất đơn giản — đừng động vào đàn:
- Không tách đàn. Đàn con tách ra lúc này gần như chắc chắn không đứng nổi.
- Không lấy mật. Phần mật trong tổ chính là thứ giúp đàn đi qua quãng này.
- Hạn chế mở tổ. Mỗi lần mở là một lần đàn phải mất công dựng lại lớp sáp bịt và ổn định lại nhiệt ẩm bên trong.
- Kiểm tra chống ẩm và chống kiến kỹ hơn bình thường.
Có nên cho ăn bổ sung không
Câu hỏi này gây tranh cãi trong giới nuôi ong dú. Quan điểm thực tế:
Cho ăn bổ sung là biện pháp cứu đàn, không phải biện pháp tăng sản lượng. Nếu mở tổ thấy hũ mật gần cạn giữa quãng thắt thì cho ăn để giữ đàn sống là hợp lý. Nhưng cho ăn thường xuyên để ép đàn tích nhiều mật hơn thì vừa không hiệu quả vừa làm hỏng chất lượng mật.
Và một chuyện quan trọng: mật thu được trong giai đoạn có cho ăn bổ sung thì không nên bán như mật hoa tự nhiên. Đó là ranh giới về sự trung thực với người mua.
Cách tự lập lịch cho vườn nhà mình
Khung trên là khung chung. Cách làm ra lịch riêng chính xác hơn nhiều:
- Ghi lại ngày nở hoa của từng loại cây trong bán kính vài trăm mét quanh tổ, trong một năm.
- Ghi lại ngày mở tổ và tình trạng hũ mật mỗi lần.
- Sang năm thứ hai, đối chiếu hai bảng đó là ra ngay quãng nào đàn lên, quãng nào thắt ở chính vườn nhà mình.
Đây là thứ không tra được ở đâu cả, chỉ có ghi chép mới cho ra. Người nuôi lâu năm nào cũng có bảng này trong đầu — người mới thì nên ghi ra giấy hoặc ghi vào app cho khỏi quên.
Câu hỏi thường gặp
Tháng nào nên tách đàn ong dú ở miền Tây?
Tốt nhất là khoảng tháng 3 đến tháng 5, khi nhãn, xoài, chôm chôm và dừa nở rộ, trời khô ráo. Đàn con tách ra lúc này có vài tháng thuận lợi để gây dựng trước mùa mưa dầm. Tránh tách từ tháng 9 đến tháng 11.
Vì sao đàn ong dú chững lại vào mùa mưa dù vẫn có hoa?
Vì mưa cản đường bay chứ không phải vì thiếu hoa. Ong dú là loài nhỏ, mưa lớn giữ chúng trong tổ, mỗi ngày mưa cả ngày là một ngày đàn ăn vào mật dự trữ mà không bổ sung được.
Có nên cho ong dú ăn đường trong mùa đói không?
Chỉ nên xem là biện pháp cứu đàn khi mở tổ thấy hũ mật gần cạn, không phải cách tăng sản lượng. Cho ăn thường xuyên vừa không hiệu quả vừa làm hỏng chất lượng mật. Mật thu trong giai đoạn có cho ăn bổ sung thì không nên bán như mật hoa tự nhiên.
Quãng nào trong năm khó nhất với ong dú miền Tây?
Khoảng tháng 9 đến tháng 11, khi hoa thưa dần, mưa nhiều nhất và vùng đầu nguồn có nước nổi. Trong quãng này nguyên tắc là không tách đàn, không lấy mật và hạn chế mở tổ.
Làm sao biết lịch mùa hoa chính xác cho vườn nhà mình?
Ghi lại ngày nở hoa của từng loại cây trong bán kính vài trăm mét quanh tổ suốt một năm, đồng thời ghi tình trạng hũ mật mỗi lần mở tổ. Sang năm thứ hai đối chiếu hai bảng là ra lịch riêng, chính xác hơn mọi khung chung.