Người nuôi ong dú thường tính hiệu quả bằng số lít mật. Nhưng với nhà vườn miền Tây, cách tính đó bỏ sót phần lợi có khi lớn hơn nhiều: tác động lên tỷ lệ đậu trái của chính khu vườn.
Vì sao ong dú thụ phấn tốt
Ong dú có mấy đặc điểm khiến nó hợp với vườn cây ăn trái:
- Con nhỏ. Chui được vào hoa nhỏ và hoa có cấu trúc kín mà ong mật khó vào.
- Bay gần. Bán kính kiếm ăn hẹp hơn ong mật nhiều, nên gần như toàn bộ công sức của đàn đổ vào khu vườn quanh tổ chứ không bay đi xa.
- Chăm chỉ trong điều kiện xấu. Vẫn hoạt động khi trời râm mát, lúc ong mật đã về tổ.
- Không đốt. Người làm vườn, người hái trái, trẻ con chạy quanh đều an toàn — thứ mà đặt ong mật trong vườn nhà không làm được.
Đặc điểm "bay gần" là con dao hai lưỡi và cần hiểu cho đúng: nó khiến ong dú thụ phấn rất tập trung cho vườn nhà, nhưng cũng có nghĩa nếu quanh tổ không có hoa thì đàn đói thật, không như ong mật có thể bay xa tìm nguồn khác.
Tính thử hai nguồn lợi
| Lấy mật | Thụ phấn cho vườn | |
|---|---|---|
| Thấy được ngay | Có, đếm bằng lít | Không, phải so qua mùa |
| Sản lượng mỗi tổ | Thấp, tính bằng lít mỗi năm | Tác động lên cả vùng quanh tổ |
| Rủi ro | Lấy quá tay là hại đàn | Gần như không có |
| Cần thao tác | Có, mở tổ định kỳ | Không, chỉ cần đàn khoẻ |
Điểm mấu chốt: hai nguồn lợi này không loại trừ nhau, nhưng có xung đột nhỏ. Muốn lấy nhiều mật thì phải mở tổ nhiều, mà mở tổ nhiều thì đàn mất thời gian ổn định lại. Đàn ít bị động là đàn thụ phấn tốt nhất.
Bố trí tổ trong vườn cho hợp lý
Mấy nguyên tắc thực tế mà nhà vườn hay bỏ qua:
- Rải đều thay vì gom một chỗ. Vì ong dú bay gần, gom hết tổ ở một góc vườn thì góc đối diện gần như không được thụ phấn. Chia thành vài cụm nhỏ rải khắp vườn hiệu quả hơn nhiều.
- Cửa tổ hướng ra khoảng trống, không hướng thẳng vào tán lá dày, để ong ra vào không phải luồn lách.
- Tránh lối đi chính và chỗ phun thuốc. Không phải vì ong nguy hiểm mà vì ngược lại — người và máy móc mới là mối nguy cho tổ.
- Đặt cố định, đừng dời theo mùa hoa. Ong dú không phải ong du mục; dời tổ theo mùa hoa như cách làm với ong mật là sai với loài này.
Chuyện thuốc bảo vệ thực vật
Đây là rủi ro lớn nhất khi nuôi ong dú trong vườn sản xuất, và cũng là chỗ mà việc nuôi ong buộc nhà vườn phải thay đổi thói quen.
Ong dú bay gần, nên vườn phun thuốc là đàn dính trọn, không tránh đi đâu được. Vài điều tối thiểu:
- Không phun vào lúc hoa đang nở rộ — đây cũng là khuyến cáo chung cho mọi loài thụ phấn.
- Phun vào chiều muộn, khi ong đã về tổ, thay vì giữa buổi sáng lúc chúng ra nhiều nhất.
- Che tổ khi phun gần, và để yên cho tới khi thuốc khô.
- Nhóm thuốc nhóm neonicotinoid nổi tiếng độc với ong thụ phấn — cân nhắc kỹ nếu vườn có nuôi ong.
Nhiều nhà vườn miền Tây nói thẳng rằng chính việc nuôi ong dú là thứ khiến họ giảm thuốc, và vườn được lợi từ cả hai phía.
Kết luận thực tế
Nếu bạn là nhà vườn: coi mật là phần thưởng, coi thụ phấn là mục tiêu. Nuôi ít tổ nhưng rải đều, ít mở tổ, đừng ép lấy mật — vườn sẽ trả lại nhiều hơn phần mật bạn nhường lại cho đàn.
Nếu bạn nuôi để bán mật và tổ giống thì cách bố trí sẽ khác, tập trung hơn để tiện chăm sóc. Biết mình đang theo hướng nào thì mọi quyết định sau đó dễ hơn nhiều.
Câu hỏi thường gặp
Ong dú thụ phấn có tốt hơn ong mật không?
Tốt hơn ở một số mặt: con nhỏ nên chui được vào hoa nhỏ và hoa kín, vẫn hoạt động khi trời râm mát, và không đốt nên đặt được trong vườn nhà có người qua lại. Nhưng ong dú bay gần hơn ong mật nhiều, nên tác dụng tập trung quanh tổ chứ không phủ rộng.
Nên đặt bao nhiêu tổ ong dú cho một công vườn?
Quan trọng hơn số lượng là cách rải. Vì ong dú bay gần, nên chia thành vài cụm nhỏ rải khắp vườn thay vì gom hết một chỗ. Gom một góc thì góc đối diện gần như không được thụ phấn dù tổng số tổ nhiều.
Có nên dời tổ ong dú theo mùa hoa như ong mật không?
Không nên. Ong dú không phải loài du mục, việc dời tổ làm ong thợ mất phương hướng vì chúng định vị theo vị trí cửa tổ. Nên đặt cố định và bảo đảm quanh tổ luôn có nguồn hoa.
Phun thuốc trong vườn có nuôi ong dú thì phải làm sao?
Tránh phun lúc hoa đang nở rộ, phun vào chiều muộn khi ong đã về tổ, che tổ khi phun gần và để yên tới khi thuốc khô. Ong dú bay gần nên không tránh đi đâu được, vườn phun là đàn dính trọn.
Nuôi ong dú trong vườn có làm hư trái không?
Không. Ong dú lấy mật hoa và phấn hoa, không đục trái. Chúng thường bị nhầm với các loài côn trùng khác đậu trên trái chín nứt. Tác động thực tế lên vườn là tăng tỷ lệ đậu trái nhờ thụ phấn.