Nuôi ong dú ở Gò Công, ven biển Tiền Giang: dừa nước và mùa mặn

Ở Gò Công và dải ven biển Tiền Giang cũ, ong dú nuôi được và có nguồn nền khá tốt: dừa nước dọc rạch, bần và mắm ở rừng ngập mặn cửa sông, vườn dừa, xoài, mãng cầu trong làng. Bài toán riêng của vùng là mặn xâm nhập cuối mùa khô làm mất nguồn nước ngọt trong tầm bay của ong, cộng gió chướng thổi mạnh từ biển. Chuẩn bị nước ngọt từ mùa mưa và chắn gió từ ngày đặt tổ thì nuôi ổn; chạy theo khi đã thấy kênh mặn là muộn.

Gò Công trong Đồng Tháp mới

Từ 2025, Tiền Giang gộp với Đồng Tháp thành tỉnh Đồng Tháp mới, trải từ vùng ngập Tháp Mười tới cửa biển. Trong tỉnh mới có ba vùng nuôi ong dú khá khác nhau: vùng ngập lũ phía bắc (bài Hồng Ngự, Tân Hồng, Đồng Tháp Mười), vùng vườn ngọt ven sông Tiền (bài Cái Bè, Cai Lậy), và vùng cửa sông ven biển Gò Công.

Vùng Gò Công gồm thị xã Gò Công cũ, Gò Công Đông, Gò Công Tây và cù lao Tân Phú Đông. Đây là vùng đất giồng cát xen ruộng lúa, rau màu, có đê biển và dải rừng phòng hộ ngoài bãi bồi.

Dừa nước và rừng ngập mặn: nguồn ít được nhắc

Dọc các rạch và bờ cửa sông có dừa nước mọc dày. Cây này không ai trồng để bán hoa, không ai phun thuốc, ít bị dọn — ba đặc điểm làm nó thành nguồn nền đáng tin. Buồng hoa dừa nước cho phấn và mật, ra rải rác nhiều đợt trong năm.

Dải rừng ngập mặn ven cửa sông có bần, mắm, đước. Mắm và bần ra hoa theo mùa, ong dú ở các vườn sát đê lấy được. Cùng với vườn nhà trong làng — dừa, xoài, mãng cầu, chanh, ổi, rau màu để trổ bông — lớp nguồn này giữ đàn qua những quãng cây trồng chưa ra hoa. Dừa ta là nguồn đều nhất trong năm, xem bài mùa hoa dừa.

Mùa mặn: bài toán chính

Khác nhiều vùng Sóc Trăng, Bạc Liêu cũ nơi vuông tôm có nước mặn quanh năm theo thiết kế (bài Sóc Trăng và Bạc Liêu), ở Gò Công mặn xâm nhập theo mùa, thường nặng nhất cuối mùa khô. Năm hạn nặng mặn vào sớm và sâu hơn. Trong quãng đó, nguồn nước ngọt trong tầm bay vài trăm mét của ong có thể biến mất: kênh rạch nhiễm mặn, ao cạn.

Ong cần nước để làm mát tổ và pha thức ăn nuôi con. Thiếu nước ngọt, đàn yếu nhanh — đúng lúc nắng nhất và hoa ít nhất. Ong cũng có thể đi lấy nước lợ, mặn ở vũng ven đê, làm hao quân.

Việc phải làm, và làm trước khi mặn tới:

1. Từ mùa mưa, hứng nước mưa vào lu, đậy kín, để riêng một lu cho ong.
2. Đặt khay nông có sỏi hoặc cành khô cho ong đậu, trong bóng râm, cách tổ vài mét.
3. Thay nước hai ngày một lần; mùa gắt kiểm mỗi ngày vì nước bốc hơi nhanh và khay nóng.
4. Theo dõi tin dự báo xâm nhập mặn hằng năm để biết năm nào tới sớm.
5. Ghi lại ngày nước kênh quanh nhà bắt đầu mặn mỗi năm, sau vài năm là có lịch riêng.

Người nuôi hay chỉ bắt đầu lo khi đã thấy nước kênh mặn — lúc đó đàn đã khát vài tuần rồi.

Gió chướng và hơi muối

Vùng ven biển trống, gió chướng mùa khô thổi mạnh từ hướng đông, đông bắc. Gió làm ong khó bay về, thùng mất nhiệt ban đêm, tạt cát và hơi muối lên thùng. Nguyên tắc như mọi vùng ven biển: chắn gió chứ không bịt tổ.

• Đặt tổ phía sau hàng dừa, bờ tre hoặc vách nhà; thiếu thì dựng tấm chắn phía đón gió.
• Cửa tổ quay về hướng khuất gió, thường là tây hoặc tây nam nhưng phải che nắng chiều.
• Buộc thùng chắc vào kệ; mùa mưa bão cũng cần.
• Lau thùng, kiểm khe nứt định kỳ vì hơi muối làm gỗ và đinh xuống cấp nhanh.

Cách lo nước và gió trên đất giồng cát được nói kỹ ở bài nuôi ong dú trên đất cát ven biển.

Chọn chỗ đặt tổ trong vùng

Việc chung của miền Tây vẫn phải làm

Kê thùng cao, chân kệ đứng trong chén nước chống kiến, mái che vươn rộng để che mưa tạt. Vùng cửa sông ẩm và nhiều kiến, nên ba việc này làm từ ngày đặt tổ. Bài chống kiến cho tổ ong dú ở vùng ẩm có cách làm kệ dùng lâu. Mùa mưa chú ý triều cường cuối năm có thể ngập chân kệ ở vườn thấp.

Thuốc phun là rủi ro thứ hai: rau màu trên giồng cát phun thường xuyên. Thoả thuận phun chiều tối, đóng bớt cửa tổ hôm phun.

Lịch việc một năm gợi ý

1. Tháng 5–7 (đầu mưa): nhận tổ mới, tách đàn; bắt đầu hứng nước mưa vào lu.
2. Tháng 8–10: để yên, chống kiến, kiểm chân kệ khi nước lên.
3. Tháng 10–12: thu mật đợt chính, chừa đủ cho đàn đi qua mùa khô.
4. Tháng 1–4 (khô, mặn): không thu, không tách; lo nước ngọt, che nắng, chắn gió chướng.

Bán mật vùng cửa sông

Mật vùng ven biển ẩm thường loãng, nên thu khi phần lớn bọc đã đóng nắp, để nghỉ cho thoát hơi rồi mới đậy kín, giữ mát. Khách trong vùng quen mua theo người quen; khách xa thì gửi kèm túi đá hoặc đá gel. Người có vườn ở cù lao, vườn dừa có thể học cách bán của vùng Bến Tre gần đó — bài Bến Tre và Chợ Lách.

Việc nên làm ngay

1. Đi một vòng quanh nhà, đếm rạch có dừa nước, vườn cây, ruộng rau trong vài trăm mét.
2. Chuẩn bị ít nhất một lu nước mưa riêng cho ong trước khi mùa khô tới.
3. Dựng chắn gió phía đông, đông bắc cho chỗ đặt tổ.
4. Làm kệ chống kiến cao hơn mức triều cường lớn nhất.
5. Tìm tổ giống quen khí hậu miền Tây trên chợ Ong Dú.