Mùa hoa dừa: nguồn đều nhất trong năm, vì sao vườn dừa hợp ong dú

Dừa không có “mùa hoa” theo nghĩa thường gặp. Một cây dừa trưởng thành ra buồng mới gần như theo nhịp lá, nên trong một vườn dừa hầu như tuần nào cũng có buồng đang nở. Với ong dú — loài kiếm ăn quanh tổ chỉ vài trăm mét và không dời đàn theo mùa — đó là thứ nguồn quý nhất: không cao, nhưng không bao giờ tụt xuống đáy.

Bài này giải thích vì sao các bài vùng như Bến Tre, Phú Yên, Sóc Trăng, Hà Tiên đều gọi dừa là nguồn nền, và cách đặt tổ trong vườn dừa cho đàn lên đều mà không mất vì kiến, vì tàu dừa rụng hay vì mùa mặn.

Dừa ra hoa thế nào: một buồng, hai pha, nối tiếp quanh năm

Mỗi nách lá của cây dừa trưởng thành cho một buồng hoa. Lá mới ra đều đặn nên buồng mới cũng ra đều đặn, theo kinh nghiệm nhà vườn là khoảng mỗi tháng một buồng ở cây khoẻ. Buồng non nằm trong mo; khi mo nứt, buồng xoè ra với rất nhiều hoa đực nhỏ trên các gié và vài chục hoa cái to cỡ đầu ngón tay ở gốc gié.

Hoa đực nở trước, rải dần trong khoảng hai ba tuần, cho nhiều phấn. Sau đó tới pha hoa cái, hoa cái tiết mật ở gốc trong vài ngày. Ở các giống dừa cao (dừa ta, dừa dâu), hai pha này thường lệch nhau trên cùng một buồng; ở các giống dừa lùn như dừa xiêm thì hai pha hay gối lên nhau. Với người nuôi ong, chi tiết này không cần nhớ kỹ — điều cần nhớ là trên một cây luôn có buồng ở pha đực và buồng ở pha cái cùng lúc, và trên cả vườn thì gần như lúc nào cũng có cả hai.

Ong dú lấy phấn dừa rất chăm. Phấn hạt nhỏ, nhiều, nằm lộ trên hoa đực mở rộng — đúng kiểu hoa “dễ ăn” cho loài ong thân nhỏ, như đã phân tích ở bài hoa nào ong dú thật sự khai thác được. Phấn là thức ăn đạm để nuôi ấu trùng; nguồn phấn đều thì đàn đẻ đều, quân số không hụt.

Vì sao nguồn đều quý hơn đợt rộ với ong dú

Người nuôi ong mật có thể chở đàn tới vùng cà phê, vùng nhãn đang rộ rồi chở đi. Ong dú thì không hợp với kiểu đó: đàn nhỏ, tổ kín, mỗi lần dời là một lần xáo trộn, và vùng kiếm ăn chỉ quanh tổ. Đàn sống bằng những gì có trong vòng bán kính ấy suốt mười hai tháng.

Với kiểu sống đó, thứ quyết định đàn sống hay suy không phải là tháng nhiều hoa nhất mà là tháng ít hoa nhất — quãng đói. Bài quãng đói của đàn ong dú đã nói: đàn thường không chết vì thiếu một đợt rộ, mà chết vì một quãng trống kéo dài sáu bảy tuần ngay sau đợt rộ, khi quân số đang cao mà nguồn đã cạn. Dừa lấp đúng chỗ đó.

Dừa không phải lúc nào cũng đều như nhau

“Quanh năm” không có nghĩa là mười hai tháng y hệt nhau. Có mấy biến động người nuôi nên biết để khỏi bất ngờ:

• Mùa khô ở vùng mặn. Những năm hạn mặn nặng ở đồng bằng sông Cửu Long, dừa ven biển thiếu nước ngọt, ra buồng thưa, buồng nhỏ, hoa ít mật. Đàn ong vẫn có phấn nhưng mật về chậm hẳn.
• Vườn bỏ chăm, cây già. Cây dừa quá già hoặc vườn không bồi bùn, không tưới mùa khô thì nhịp ra buồng chậm lại. Nguồn vẫn có nhưng thưa.
• Dừa bị lấy mật hoa (cắt buồng hứng nhựa). Ở vài vùng, buồng dừa được cắt để hứng nhựa làm đường, làm mật hoa dừa. Buồng đã cắt không còn nở hoa cho ong. Vườn chuyên hứng nhựa thì nguồn cho ong giảm rõ.
• Đợt sâu hại và xử lý. Khi dừa bị sâu đầu đen, bọ cánh cứng hại đọt, có nơi phun thuốc hoặc xử lý cả vùng. Hỏi lịch xử lý của xã để đóng cửa tổ đúng ngày.

Dừa một mình thì chưa đủ: vườn dừa nên có thêm gì

Dừa nâng đáy nhưng không cho đỉnh. Vườn dừa thuần cho đàn ổn định mà mật về chậm. Muốn đàn vừa ổn định vừa có đợt dư mật, cần thêm vài lớp nguồn khác trong bán kính quanh tổ:

1. Cây ăn trái trồng xen — chôm chôm, xoài, bưởi, ca cao dưới tán dừa (kiểu Bến Tre hay làm). Mỗi loại cho một đợt rộ, cộng lên nền dừa.
2. Bờ mương để cỏ hoa — đừng phát sạch trơn. Một vạt cỏ hoa, rau dại ven mương là nguồn bổ sung mùa mưa.
3. Dừa nước ven kênh — khác loài với dừa ta, nhưng cũng ra hoa rải rác và là nguồn tốt cho vùng cửa sông.
4. Cây bụi, hàng rào hoa — chuỗi ngọc, cúc dại, hoa mười giờ quanh nhà: ít mà đều.

Đó chính là mô hình vườn tạp miền Tây, và là lý do lịch mùa hoa miền Tây có ít tháng đói hơn hẳn miền Đông hay Tây Nguyên. Ở miền Trung, dừa đi cặp với keo lá tràm, như bài keo lá tràm và dừa đã nói.

Đặt tổ trong vườn dừa: ba cái bẫy và cách tránh

Kiến đi theo thân dừa

Vườn dừa ẩm, đất thấp, kiến rất nhiều, và thân dừa là “đường cao tốc” của kiến. Không treo thùng lên thân dừa, không đóng giá dựa vào gốc dừa. Kê thùng trên trụ riêng, chân trụ đặt trong chén dầu hoặc khay nước, và cắt mọi tàu lá, dây leo chạm vào thùng. Chi tiết cách làm chân trụ bền mấy năm có ở bài chống kiến cho tổ ong dú ở vùng ẩm.

Tàu dừa và trái rụng

Một tàu dừa khô rơi từ ngọn xuống đủ sức làm bể nắp thùng, lật giá. Trái khô rơi còn nguy hơn. Đặt tổ ngoài vòng tán, cách gốc dừa gần nhất một khoảng an toàn, hoặc dưới mái che chắc. Đừng ham chỗ râm ngay dưới gốc.

Râm quá, ẩm quá

Vườn dừa trồng dày thì dưới tán râm gần cả ngày, thùng không bao giờ khô, mốc lên nhanh. Chọn chỗ có nắng sáng và râm chiều — mép vườn hướng đông, hoặc khoảng trống giữa hai hàng dừa. Nắng sớm làm đàn ra cửa sớm, thùng khô nhanh sau mưa đêm.

Mật ong dú vườn dừa: kỳ vọng cho đúng

Mật từ nền dừa thường màu sáng tới vàng nhạt, vị dịu, chua nhẹ đặc trưng của mật ong dú. Ở miền Tây độ ẩm không khí cao nên mật loãng hơn mật vùng khô — đó là đặc tính vùng, không phải mật pha. Bài mật ong dú miền Tây vì sao loãng hơn có cách thu và giữ cho đúng.

Về sản lượng, vườn dừa thuần cho mật đều nhưng không nhiều. Người nuôi ở vùng dừa thường sống bằng tổ giống tách ra đều đặn nhiều hơn bằng mật, vì đàn ổn định thì tách được nhiều đợt trong năm. Đây cũng là lý do vườn dừa hợp với người mới: đàn ít khi sụp vì một quãng đói bất ngờ.

Việc nên làm ngay nếu nhà có vườn dừa

1. Đi một vòng vườn, đếm xem có bao nhiêu cây đang có buồng nở — nếu gần như cây nào cũng có, vườn đủ nền cho vài tổ.
2. Chọn hai ba chỗ ngoài vòng tán, có nắng sáng, rồi đóng trụ riêng có chén dầu trước khi mang tổ về.
3. Giữ lại một vạt cỏ hoa bờ mương, không phát sạch.
4. Hỏi xã hoặc hàng xóm lịch xử lý sâu hại dừa trong năm, ghi vào sổ.
5. Bắt đầu với hai đến bốn tổ, theo dõi một năm rồi mới tăng.