Mùa hoa tràm: nguồn nền quan trọng nhất của miền Tây và miền Đông

Tràm là nguồn hoa nền quan trọng nhất của ong dú ở Nam Bộ: không bùng lên dữ dội như cà phê hay điều, nhưng rải nguồn gần như quanh năm. Trại nào có rừng tràm hoặc nhiều lô tràm khác tuổi trong vài trăm mét quanh tổ thì mùa đói nông hơn hẳn. Bài này giải thích vì sao, tràm rừng khác tràm trồng ở đâu, và cách tận dụng tràm mà không phụ thuộc mù quáng vào nó.

Vì sao nói tràm là nguồn nền, không phải nguồn rộ

Phần lớn cây trồng ra hoa đồng loạt trong vài tuần: cà phê, điều, vải, nhãn, sầu riêng. Đàn ong dú ăn rất mạnh trong đợt đó, ong chúa đẻ dồn, tổ nặng lên nhanh — rồi hoa tàn, đàn đông quân mà hết ăn, tụt lại cũng nhanh.

Rừng tràm thì khác. Trong một khu có cây nhiều tuổi, mọc trên nhiều nền đất, mực nước chỗ cao chỗ thấp, nên không nở cùng lúc. Khi chòm này tàn thì chòm khác bắt đầu, cộng thêm các cây bụi, dây leo, cỏ hoa mọc dưới tán. Kết quả là một dải nguồn thấp nhưng kéo dài nhiều tháng.

Với người nuôi ong mật, đợt rộ là thứ đáng giá nhất vì có thể chở thùng đi theo hoa. Ong dú thì kiếm ăn trong bán kính hẹp, thường chỉ vài trăm mét, và cả năm sống ở một chỗ. Với kiểu sống đó, một nguồn vừa phải mà liên tục có giá trị hơn một đợt rộ dữ dội rồi trống.

Những loại tràm người nuôi ong dú hay gặp

Chữ «tràm» ở Nam Bộ được dùng cho mấy nhóm cây khác nhau, và giá trị với ong dú cũng khác nhau.

• Tràm bản địa (tràm cừ, tràm ta): cây của vùng đất phèn ngập nước — U Minh, Tháp Mười, vùng ven Tây Ninh và các khu rừng đặc dụng. Hoa trắng nhỏ, mọc thành chùm như cái chổi, ong nhỏ dễ bò vào lấy phấn và mật. Đây là nhóm cho nguồn nền ổn định nhất.
• Tràm úc (tràm lá dài): trồng nhiều ven kênh và trên đất phèn ở miền Tây để lấy gỗ, cho hoa nhiều đợt, cũng là nguồn tốt.
• Keo lá tràm, tràm bông vàng: thực ra thuộc nhóm keo, trồng rộng ở miền Đông và miền Trung. Hoa vàng dạng bông, cho phấn nhiều hơn mật. Bài về keo lá tràm và dừa ở miền Trung nói kỹ về nhóm này.

Phấn là thứ quyết định ong chúa có đẻ đều hay không. Một vùng có tràm bản địa xen keo lá tràm thường cho đàn được cả mật lẫn phấn, đó là lý do các trại gần rừng tràm ít phải bù thức ăn.

Nhịp hoa tràm trong năm ở hai miền

Không có lịch hoa tràm chung cho cả Nam Bộ. Bảng dưới đây là khung thường gặp theo kinh nghiệm người nuôi, dùng để biết nên nhìn vào tháng nào chứ không phải để đặt kế hoạch cứng.

Điểm chung: tràm đậm hơn trong và sau mùa mưa, khi cây sinh trưởng mạnh. Nhưng tuổi cây, nền đất và chuyện rừng có bị tỉa hay khai thác hay không làm nhịp từng khu lệch nhau cả tháng. Bài lịch mùa hoa miền Tây có khung đầy đủ hơn cho các cây khác chồng lên tràm.

Tràm rừng và tràm trồng: chỗ khác quyết định

Rừng tràm tự nhiên hoặc rừng đặc dụng cho nguồn ổn định nhất vì ít bị tác động. Bài nuôi ong dú ở Cà Mau và U Minh kể về vùng mà người dân đã sống với ong trong rừng tràm từ trước khi có chữ «nuôi ong dú».

Tràm trồng lấy cừ thì vẫn cho nguồn, nhưng theo chu kỳ khai thác. Lô tràm trồng thường cùng tuổi, đến kỳ là chặt trắng cả lô. Hôm trước đàn còn ăn tốt, tháng sau nhìn ra chỉ còn đất trống. Bài học giống rừng keo miền Trung: đừng đặt toàn bộ trại cạnh một lô cùng tuổi.

Cách làm an toàn hơn:

1. Đi một vòng bán kính khoảng 300–500 mét quanh chỗ định đặt tổ, đếm xem có mấy lô tràm và lô nào sắp tới tuổi chặt.
2. Hỏi chủ lô hoặc người giữ rừng dự kiến khi nào khai thác. Người địa phương thường biết trước cả năm.
3. Ưu tiên chỗ có ít nhất hai, ba lô khác tuổi hoặc có dải tràm tự nhiên ven kênh không ai chặt.
4. Nếu chỉ có một lô, chia trại làm hai điểm đặt, một điểm xa lô đó, để khi lô bị chặt không mất cả trại.
5. Khi biết lô sắp chặt, chuyển tổ trước vào ban đêm, đừng đợi máy cưa tới.

Rủi ro riêng của vùng tràm

Tràm là nguồn tốt nhưng vùng tràm có mấy cái khó người nuôi phải tính trước.

• Cháy rừng cuối mùa khô: rừng tràm trên than bùn rất dễ cháy. Tổ đặt sát mép rừng phải có lối chuyển nhanh, và không đốt rác, hun khói gần tổ trong mùa này.
• Nước lên: vùng trũng mỗi năm ngập vài tháng. Kệ tổ phải cao hơn mức nước cao nhất từng thấy, có chân chống kiến.
• Độ ẩm: ẩm cao làm nấm mốc và kiến nhiều hơn. Thùng phải thoát ẩm tốt, đặt chỗ có gió lùa nhẹ. Bài chống kiến cho tổ ong dú ở vùng ẩm có cách làm chân kệ dùng lâu dài.
• Phun thuốc ở lô tràm trồng: ít gặp hơn vườn cây ăn trái, nhưng có lô phun cỏ hoặc thuốc sâu khi cây non. Hỏi trước.

Mật nền tràm: đặc điểm và cách giữ

Mật vùng tràm có hương riêng, nhiều người tả là hơi the và thơm gỗ. Vì tràm mọc ở vùng ẩm nên mật thường loãng hơn mật vùng khô như Tây Nguyên hay Ninh Thuận. Đó là đặc tính vùng, không phải dấu hiệu pha nước. Khi bán, nói thẳng điều này với khách thay vì cố làm mật đặc lên.

Cách thu và giữ cho đúng:

• Thu khi phần lớn bọc mật đã đóng nắp, vào ngày khô ráo, không thu sau mưa dầm.
• Lọc qua vải sạch, để mật nghỉ vài ngày trong bình thuỷ tinh, đậy bằng vải hoặc nắp hở để hơi thoát bớt, sau đó mới đậy kín.
• Giữ chỗ mát, tránh nắng. Mật loãng dễ lên men nếu để nóng; nhiều người giữ ngăn mát tủ lạnh.
• Gửi đi xa thì dùng túi đá hoặc đá gel trong thùng xốp, không để mật nằm xe nóng cả ngày.

Bài mật ong dú miền Tây vì sao loãng hơn giải thích kỹ hơn về độ ẩm của mật và cách nói chuyện với khách.

Không có rừng tràm thì làm gì

Không phải trại nào cũng gần rừng. Người nuôi trong vườn nhà vẫn có thể tạo «nguồn nền» theo đúng tinh thần của tràm: nhiều loài, nở lệch nhau, quanh năm có thứ gì đó.

• Trồng vài cây tràm hoặc keo lá tràm ở bờ ranh, bờ kênh — cây dễ sống trên đất phèn và đất xám.
• Giữ lại cỏ hoa, dây leo, cây bụi ở góc vườn thay vì phát sạch.
• Xen dừa, chuối, cây ăn trái nở lệch tháng. Bài trồng cây làm nguồn hoa theo tháng còn trống chỉ cách chọn.

Việc nên làm ngay

1. Đi một vòng quanh chỗ đặt tổ, ghi lại có bao nhiêu chòm tràm, tràm loại nào, lô nào là tràm trồng.
2. Hỏi chủ lô tràm trồng về kế hoạch khai thác trong một, hai năm tới.
3. Bắt đầu ghi sổ mùa hoa theo tháng — mẫu sổ có trong bài tự lập lịch mùa hoa cho trại.
4. Kiểm tra kệ tổ: cao hơn mức nước, có chống kiến, có lối chuyển khi cháy rừng.
5. Cần tổ giống quen với nền tràm Nam Bộ thì xem trên chợ Ong Dú; muốn tận mắt xem trại nuôi ở vùng có tràm thì đăng ký tour tham quan trại.