Nuôi ong dú ở Cà Mau và U Minh: xứ tràm, xứ nghề gác kèo ong

Cà Mau — nay gồm cả Bạc Liêu cũ sau sáp nhập 2025 — có rừng tràm U Minh Hạ, rừng đước Năm Căn và nghề gác kèo ong có từ lâu đời. Về nguồn hoa, đây là một trong những vùng thuận nhất nước cho ong dú, vì tràm là nguồn nền mạnh và không ai phun thuốc trong rừng. Cái khó nằm dưới chân: đất thấp, mực nước cao, phèn, mặn, và độ ẩm gần như bão hoà quanh năm. Ai giải được bài toán mặt đất thì nuôi ở đây rất nhàn.

Gác kèo ong và ong dú: đừng nhầm hai nghề

Nghề gác kèo ở U Minh làm với ong mật rừng — con to, có ngòi đốt mạnh, làm tầng sáp treo lộ thiên. Người gác kèo dựng cây kèo nghiêng dưới tán tràm cho ong tới bám làm tổ, rồi mùa mật thì ăn ong bằng đuốc khói. Đó là nghề hái lượm có kỹ thuật, gắn với rừng và với con nước.

Ong dú là chuyện khác hẳn: ong nhỏ, không chích, làm tổ trong hốc kín, mật chứa trong các bọc sáp riêng lẻ. Nuôi ong dú là nuôi trong thùng gỗ đặt quanh nhà, mở thùng thu mật bằng tay. Bài ong dú là con gì có bảng phân biệt đầy đủ. Hai nghề không giành nhau: cùng một rừng tràm nuôi được cả hai, và người gác kèo thường là người nhận ra hốc ong dú trong rừng sớm nhất.

Ba vùng nuôi trong tỉnh Cà Mau mới

Lưu ý: U Minh Thượng nằm phía bắc, thuộc Kiên Giang cũ — nay thuộc tỉnh An Giang mới. Điều kiện nuôi ở đó giống U Minh Hạ, nhưng mua tổ, hỏi đường thì nhớ là đã khác tỉnh.

Tràm: nguồn nền mạnh, và cách tận dụng

Tràm ra hoa nhiều đợt trong năm, rộ mạnh nhất trong mùa khô, rải rác thêm vài đợt mùa mưa. Hoa tràm nhỏ, chùm dày, nhiều phấn và mật — đúng kiểu hoa ong dú khai thác dễ. Bài mùa hoa tràm nói rõ vì sao tràm là nguồn nền quan trọng nhất của miền Tây.

Ba điều cần biết khi nuôi ven rừng tràm:

• Đặt ở bìa rừng, không vào sâu. Bìa rừng vừa có tràm vừa có vườn nhà, cỏ hoa bờ kênh; vào sâu trong rừng là đất của lâm phần, cần hỏi ban quản lý.
• Rừng tràm có lịch khai thác. Tràm trồng được chặt theo chu kỳ. Một lô đang tốt có thể bị khai thác trắng — chọn chỗ có nhiều lô khác tuổi trong tầm bay.
• Không lấy tổ ong dú trong rừng về nuôi. Mua tổ tách từ đàn nuôi. Lấy tổ rừng vừa vi phạm quy định bảo vệ rừng, vừa làm cạn quần thể bản địa.

Bài toán thật: đất thấp, ẩm, phèn

Thùng gỗ đặt ngoài trời ở Cà Mau gặp đủ thứ làm hỏng: mặt đất ẩm hắt lên, mưa tạt ngang theo gió tây nam, sương đêm nặng, mốc lên trong vài tuần. Ba việc phải làm ngay từ ngày đầu:

1. Kê cao hẳn. Cao hơn mực nước cao nhất từng thấy ở khu đó cộng thêm khoảng dự phòng, không phải mực trung bình. Hỏi người lớn tuổi trong xóm năm nước lên cao nhất.
2. Mái che nhô rộng. Mưa ở đây tạt ngang, mái vừa khít thùng là vô dụng. Mái nhô mỗi bên ít nhất một gang tay, dốc về phía sau.
3. Gỗ dày, xử lý mặt ngoài. Thùng gỗ mềm mỏng không xử lý thì vài mùa là mục. Mặt trong để mộc cho ong tự trét nhựa; mặt ngoài sơn hoặc quét dầu.

Thêm một việc riêng của vùng đất than bùn U Minh: trụ cọc gỗ cắm xuống đất mềm hay lún nghiêng. Đổ chân trụ bê tông nhỏ hoặc dùng trụ có đế rộng, và kiểm độ nghiêng sau mỗi mùa mưa. Thùng nghiêng làm nước đọng một góc, mật bọc góc đó dễ hư.

Nước phèn, nước mặn: ong cần nước mưa

Nhiều kênh rạch ở Cà Mau là nước lợ hoặc mặn quanh năm ở vùng nuôi tôm, vùng ven rừng tràm thì nước phèn chua. Ong dú cần nước ngọt sạch để uống và làm mát tổ. Ở đây, khay nước mưa cạnh tổ không phải việc phụ mà là việc bắt buộc: khay nông có sỏi cho ong đậu, đặt trong bóng râm, thay đều, không để rêu và lăng quăng. Nhà nào cũng có lu, bồn hứng nước mưa — chỉ cần chia ra một phần cho ong. Bài Sóc Trăng và Bạc Liêu nói thêm về cách giữ nước ngọt suốt mùa khô.

Vùng vuông tôm: xác định đúng quy mô

Phần lớn diện tích tỉnh là vuông tôm, tôm – lúa luân canh. Đây không phải môi trường tốt cho ong dú: ít cây, ít hoa, gió mặn, mà bán kính kiếm ăn của ong dú thì hẹp. Nhà giữa vùng vuông tôm nên xác định là vài tổ trong sân vườn có trồng cây — mấy gốc dừa, bờ chuối, hàng rào hoa — chứ không làm trại. Muốn nuôi nhiều thì tìm chỗ gần rừng tràm hoặc vườn tạp còn nhiều cây.

Mùa khô: cháy rừng và khói

Mùa khô ở U Minh là mùa canh lửa. Lớp than bùn dưới rừng tràm khi khô rất dễ cháy âm ỉ. Người nuôi ong ven rừng phải giữ nguyên tắc: không hun khói khi mở thùng, không đốt rác, đốt cỏ gần khu đặt tổ. Ong dú không cần khói để mở thùng — chúng không chích, chỉ bu và cắn nhẹ. Mở nhẹ tay, làm nhanh là đủ.

Mật vùng tràm và cách bán

Mật nền tràm có hương riêng, màu thường đậm hơn mật vườn dừa. Ở vùng ẩm này độ loãng cao — đặc tính vùng, nói rõ với khách. Thu khi đa số bọc đã đóng nắp, để chỗ mát, không đậy kín ngay. Bài mật ong dú miền Tây có cách bảo quản chi tiết. Khách du lịch tới rừng U Minh, mũi Cà Mau quen với “mật ong U Minh” của gác kèo; mật ong dú nên bán kèm câu chuyện phân biệt rõ hai loại, đừng để khách nhầm.

Việc nên làm ngay

1. Xác định nhà thuộc vùng nào: ven rừng tràm, ven rừng ngập mặn hay giữa vuông tôm.
2. Hỏi mức nước cao nhất từng thấy ở khu định đặt tổ; làm trụ cao hơn mức đó.
3. Chuẩn bị lu nước mưa riêng cho ong và một khay nông có sỏi.
4. Làm mái che nhô rộng trước, mang tổ về sau.
5. Bắt đầu với hai đến bốn tổ giống tách từ đàn nuôi, theo dõi qua một mùa mưa rồi mới tăng.