Nuôi ong dú ở Sóc Trăng và Bạc Liêu: xứ mặn và bài toán nước ngọt

Sóc Trăng (nay thuộc thành phố Cần Thơ mới) và Bạc Liêu (nay thuộc tỉnh Cà Mau mới) nuôi ong dú được ở vùng ngọt phía trong và ở những nhà có vườn cây lâu năm; còn giữa vuông tôm và ruộng muối thì chưa nên. Ba kiểu đất ngọt, lợ, mặn nằm cạnh nhau cho ba kết quả khác hẳn. Ở vùng lợ và mặn, người nuôi phải là nguồn nước ngọt duy nhất của đàn — đó là việc quyết định sống còn chứ không phải việc phụ.

Ba vùng, ba kết quả

Ranh giới giữa ba vùng không cố định: những năm hạn mặn nặng, nước mặn vào sâu hơn; hệ thống cống ngăn mặn và chuyển đổi sang lúa – tôm cũng làm ranh giới thay đổi. Hỏi bà con xem mấy năm gần đây kênh gần nhà có bị mặn trong mùa khô không.

Vùng ngọt: nuôi như mọi nơi ở miền Tây

Ở vùng ngọt, các việc giống phần còn lại của đồng bằng: kê thùng cao, chống kiến, mái che rộng cho mùa mưa. Vườn chôm chôm, xoài, nhãn, dừa, bưởi ở Kế Sách và trên cù lao Dung cho nguồn khá đều. Bên phía Bạc Liêu cũ, vùng ngọt Hồng Dân, Phước Long là vùng lúa – tôm xen vườn nhà; nguồn ít hơn nhưng nhà có vườn tạp vẫn nuôi được vài tổ.

Những điểm khác của miền Tây so với các vùng khác được tóm lại trong bài nuôi ong dú ở miền Tây: bốn thứ phải làm khác. Vùng ngọt liền kề phía bắc có bài Hậu Giang và Ngã Bảy.

Nước ngọt: bài toán quanh năm chứ không theo mùa

Ở Bến Tre hay Gò Công, mặn xâm nhập theo mùa, cao điểm cuối mùa khô. Ở nhiều nơi thuộc Sóc Trăng và Bạc Liêu cũ, vùng nuôi tôm có nước mặn, lợ quanh năm theo thiết kế. Ong dú không dùng được nước mặn. Nghĩa là ở những nơi này, người nuôi phải là nguồn nước ngọt duy nhất của đàn, mọi ngày trong năm.

1. Hứng nước mưa vào lu, dùng dần — rẻ và sạch nhất. Mùa mưa trữ đủ cho mùa khô.
2. Khay nông có sỏi hoặc que nổi, đặt trong bóng râm, cách tổ vài mét.
3. Thay hai ngày một lần; mùa nắng gắt tháng 2–4 kiểm mỗi ngày.
4. Đừng để rêu hoặc lăng quăng — khay bẩn thì ong không xuống.
5. Đặt khay cố định một chỗ. Ong quen chỗ uống; dời liên tục thì ong mất thời gian tìm.

Ở vùng mặn, khay nước là thứ quyết định đàn sống hay tàn. Kinh nghiệm ở vùng cửa sông có mặn theo mùa được kể trong bài Gò Công và ven biển Tiền Giang.

Giồng cát Vĩnh Châu: có nguồn nhưng phải hỏi lịch phun

Giồng cát Vĩnh Châu nổi tiếng với hành tím và nhãn. Nhãn cho đợt hoa khá; dừa và cây giồng lâu năm đỡ nền. Hành tím thì không phải nguồn đáng kể, nhưng là cây trồng phun thuốc dày theo vụ.

• Đặt tổ ở phía vườn nhà, gần cây lâu năm, xa ruộng hành nhất có thể.
• Hỏi lịch phun của các ruộng gần; những hôm phun có gió thổi về phía tổ, che cửa tổ bằng lưới thoáng.
• Giồng cát nóng nhanh: kê thùng cao, có bóng chiều.

Vùng mặn ven biển và rìa rừng ngập mặn

Vùng vuông tôm và ruộng muối ven biển Bạc Liêu cũ gần như không có cây trong tầm bay, gió biển thổi liên tục, không có nước ngọt. Nhà nằm giữa vùng đó mà không có vườn quanh nhà thì chưa nên nuôi — không phải vì kỹ thuật khó, mà vì trong bán kính bay của ong không đủ hoa.

Riêng nhà sát rìa rừng ngập mặn có cây mắm, bần ra hoa theo mùa thì có nguồn, nhưng gió và hơi muối rất mạnh. Nếu thử, chỉ nên một hai tổ, đặt sau hàng cây chắn gió, có khay nước ngọt. Kinh nghiệm vùng tràm và rừng ven biển phía nam có trong bài Cà Mau và U Minh.

Gió biển

Gió liên tục đẩy ong non bay lệch và hút ẩm khỏi tổ, làm đàn mỏng dần mà không có dấu hiệu bệnh. Cách xử lý là chắn gió, không phải bịt tổ: một hàng cây hoặc tấm chắn phía đón gió, cửa tổ quay về hướng khuất. Gió chướng mùa khô thổi từ hướng đông, đông bắc; mùa mưa có gió tây nam — chắn cả hai phía nếu vườn trống.

Lịch việc trong năm

Việc nên làm ngay

1. Xác định nhà mình thuộc vùng ngọt, lợ hay mặn — hỏi kênh gần nhà mùa khô có mặn không.
2. Đếm cây lâu năm trong tầm vài trăm mét; nếu gần như không có thì chưa nên nuôi.
3. Đặt sẵn lu hứng nước mưa và khay nước nông trước khi mua tổ.
4. Trồng hoặc giữ một hàng cây chắn gió phía đông.
5. Mua tổ vào đầu mùa mưa, bắt đầu hai tổ.