Nuôi ong dú ở Hồng Ngự, Tân Hồng, Tam Nông: vùng ngập theo mùa

Phần bắc Đồng Tháp — Hồng Ngự, Tân Hồng, Tam Nông, Thanh Bình (các huyện cũ, nay thuộc tỉnh Đồng Tháp mới sau khi gộp với Tiền Giang) — nuôi ong dú được, nhưng mọi quyết định đều xoay quanh mùa nước nổi. Ong bay ở trên, nước ở dưới, nên lũ không phải tai hoạ; cái cần tính là độ cao đặt tổ, đường thăm tổ và nguồn hoa còn lại khi đồng ngập. Chỗ đúng là giồng thổ cư và bờ bao có cây lâu năm, gần tràm; chỗ sai là giữa cánh đồng lúa.

Đồng Tháp Mười: vùng duy nhất mỗi năm ngập vài tháng

Sa Đéc và Cao Lãnh đã có bài riêng (nuôi ong dú ở Sa Đéc và Cao Lãnh). Phần bắc tỉnh thì khác: đây là lòng Đồng Tháp Mười, đất trũng, đồng rộng, dân sống tập trung trên giồng đất và dọc kênh. Khoảng tháng 8 đến tháng 11, nước từ thượng nguồn về, đồng ngập từ vài tấc tới hơn hai mét tuỳ nơi. Nhiều năm gần đây đỉnh nước thấp hơn trước, nhưng người nuôi vẫn nên tính theo năm nước lớn chứ không theo năm nước nhỏ.

Vùng Long An phía đông (Mộc Hoá, Tân Thạnh cũ) có cùng kiểu đất trũng phèn — bài Long An, Đức Hoà, Mộc Hoá nói về nửa bên kia của Đồng Tháp Mười.

Mùa nước nổi buộc phải tính ba việc

1. Độ cao đặt tổ. Phải cao hơn mực nước cao nhất của xóm, cộng thêm khoảng nửa mét cho chắc. Hỏi người ở lâu, nhìn vết nước trên thân cây, cột nhà; đừng đoán.
2. Đường thăm tổ. Mùa nước đi lại bằng xuồng. Tổ đặt chỗ mùa khô đi bộ tới được mà mùa nước phải chèo nửa tiếng thì sẽ ít được thăm. Đặt gần nhà, trong tầm nhìn từ hiên.
3. Nguồn hoa lúc ngập. Đồng ngập thì cỏ hoa dưới thấp mất hết. Nguồn còn lại là cây thân gỗ trên giồng, trên bờ bao, tràm, và vài loài cây sống chung với nước.

Nguồn hoa theo nhịp nước

Tràm là nguồn nền quan trọng của cả vùng, từ Tràm Chim ở Tam Nông tới các vạt tràm trồng trên đất phèn — xem kỹ bài mùa hoa tràm. Điên điển trổ hoa vàng đúng mùa nước nổi, mọc dọc bờ kênh; ong có ghé, giá trị chính là lấp một phần quãng hụt. Lịch chung toàn miền Tây có trong bài lịch mùa hoa miền Tây.

Lúa: cái bẫy thị giác lớn nhất

Lúa thụ phấn nhờ gió, không tiết mật. Một vườn nhìn ra bốn phía toàn ruộng lúa là vườn có tầm bay trống, dù nhìn rất xanh. Vùng này còn làm lúa ba vụ trong đê bao kín, đồng gần như không bao giờ nghỉ, phun thuốc theo lịch vụ. Với ong dú, giữa cánh đồng là chỗ tệ nhất cả về nguồn lẫn thuốc.

Hỏi lịch phun của ruộng gần nhà theo từng vụ. Những ngày phun rầy, phun bệnh có gió thổi về phía tổ, che cửa tổ bằng lưới thoáng từ sáng sớm tới chiều là cách đỡ đơn giản.

Giồng đất và bờ bao: chỗ đặt tổ tự nhiên

Vùng này có sẵn hai dạng đất cao: giồng thổ cư nơi dân ở, và bờ bao quanh ruộng. Cả hai đều trồng cây lâu năm — xoài, dừa, me, mít, bạch đàn, tràm — nên vừa cao ráo vừa có tán.

Kiến mùa nước: rủi ro hay bị quên

Khi nước lên, kiến không còn chỗ dưới đất nên dồn lên mọi chỗ cao: gốc cây, cột nhà, chân giá tổ. Mùa nước nổi là mùa kiến vào tổ nhiều nhất. Mỗi chân giá cần chén nước có pha chút dầu hoặc vòng chống kiến, kiểm hai ba ngày một lần, và đừng để cành cây chạm vào giá làm cầu cho kiến. Các cách lâu dài có trong bài chống kiến cho tổ ong dú ở vùng ẩm.

Việc theo mùa

• Tháng 12–2: nước rút, đi lại dễ, nguồn bờ bao lên — quãng tách đàn và mua tổ mới tốt nhất.
• Tháng 3–7: che nắng chiều, khay nước nông có sỏi; mùa khô đồng nứt, gió nóng.
• Trước tháng 8: kiểm giá đỡ, siết chân kê, nâng tổ nếu cần, dọn lối đi xuồng.
• Tháng 8–11: giảm số lần mở tổ, chủ yếu nhìn ngoài; kiểm kiến thường xuyên; không tách đàn.

Việc nên làm ngay

1. Hỏi người lớn tuổi trong xóm mực nước cao nhất từng thấy, đánh dấu lên cột nhà.
2. Chọn chỗ trên giồng, gần nhà, dưới tán cây lâu năm, cao hơn mốc đó.
3. Đi một vòng xem trong tầm vài trăm mét có tràm, dừa, vườn tạp, hay chỉ có lúa.
4. Làm giá có chân chống kiến trước khi mua tổ.
5. Hẹn mua tổ vào tháng 12–2.