Nuôi ong dú ở Hà Tiên và Rạch Giá: nơi miền Tây có núi

Nhắc miền Tây, ai cũng nghĩ tới đồng bằng phẳng lì. Vùng Hà Tiên, Kiên Lương, Hòn Đất là ngoại lệ: có núi đá vôi nhô lên giữa đồng, có biển, có rừng tràm và rừng ngập mặn. Với ong dú, địa hình đó cho chỗ khuất gió và nền hoa mà phần còn lại của đồng bằng không có. Đổi lại, gió biển mùa tây nam, nước lợ và bụi từ các khu khai thác đá là ba thứ phải tính trước khi đặt tổ.

Góc tây của An Giang mới

An Giang mới gồm An Giang cũ và Kiên Giang cũ, trải từ vùng Bảy Núi biên giới tới bờ vịnh Thái Lan và cả các đảo như Phú Quốc. Dải Hà Tiên, Kiên Lương, Hòn Đất là chỗ núi đá vôi chạy ra tới biển, nối với vùng Bảy Núi ở phía bắc qua đồng tràm Giang Thành. Người nuôi ở đây có thể học từ cả hai phía: bài nuôi ong dú ở Châu Đốc, Tịnh Biên, Tri Tôn nói vùng núi phía bắc, còn bài nuôi ong dú ở Phú Quốc nói chuyện đảo ngoài khơi.

Lợi thế của núi đá giữa đồng bằng

1. Chỗ khuất gió. Chân núi phía khuất tránh được gió biển, thứ đồng bằng trống không có.
2. Đá giữ nhiệt. Vách đá hấp nắng ban ngày, toả lại về đêm, đêm mưa dầm đàn đỡ lạnh hơn.
3. Thảm cây trên núi. Cây bụi, cây chịu hạn mọc trên và quanh núi ra hoa rải rác quanh năm.
4. Thoát nước tốt hơn. Chân núi cao ráo hơn đồng, ít ngập, thùng khô hơn, bớt hẳn bài toán mốc của miền Tây.

Bốn thứ cộng lại làm chân núi là vị trí đặt tổ tốt nhất vùng. Nhưng chọn phía nào của núi thì phải xem hướng gió từng mùa (mục dưới).

Lịch nguồn hoa theo mùa

Tràm là nguồn nền quan trọng nhất của vùng Hòn Đất, Giang Thành: không rộ dữ dội nhưng dài và ít đứt. Cách đọc nhịp tràm có ở bài mùa hoa tràm miền Tây và Đông Nam Bộ. Lúa thì như mọi nơi khác: không phải nguồn ong dú khai thác đáng kể. Nhà giữa cánh đồng lúa mà quanh không có vườn thì chưa nên nuôi.

Gió biển: chọn phía núi theo mùa

Bờ biển Hà Tiên, Rạch Giá quay về vịnh Thái Lan, nên gió mạnh nhất lại là gió tây nam mùa mưa, thổi từ biển vào kèm mưa tạt, chứ không phải gió đông bắc mùa khô như ở miền Đông. Vì vậy:

• Cửa tổ quay về hướng đông hoặc đông nam, lưng thùng quay ra biển.
• Ưu tiên sườn núi phía đông, phía khuất gió biển.
• Mái che nhô rộng phía tây và tây nam; neo thùng chắc vào giá trong mùa mưa giông.
• Hàng cây chắn gió (dừa, cây bụi) đặt cách thùng một khoảng, không áp sát làm ẩm.

Nước lợ và bụi đá

Nước. Mùa khô, nhiều kênh vùng ven biển nhiễm lợ, vùng Hòn Đất thì nước phèn. Ong dú cần nước sạch để điều hoà tổ, đừng để ong lấy nước từ mương phèn hay vũng lợ. Hứng nước mưa vào lu từ mùa mưa, mùa khô đặt khay nông có sỏi trong bóng râm gần tổ, thay đều, cọ rêu thường xuyên.

Bụi. Vùng Kiên Lương, Hà Tiên có khai thác đá vôi và nhà máy xi măng. Bụi đá phủ lên lá, hoa và cửa tổ, làm ong làm việc khó hơn. Đặt tổ xa khu nghiền, xa đường xe chở đá; nếu không tránh được thì chọn chỗ có hàng cây chắn phía đường.

Kiến. Vẫn là miền Tây: ẩm quanh năm, kiến là nguyên nhân mất tổ hàng đầu. Chân giá chống kiến phải làm từ đầu, theo cách ở bài chống kiến cho tổ ong dú ở vùng ẩm.

Bán mật ở vùng du lịch và cửa khẩu

Hà Tiên là thành phố du lịch biển và cửa khẩu, khách qua lại quanh năm; Rạch Giá là đầu mối đi Phú Quốc, Nam Du. Với người nuôi vài chục tổ, bán tại chỗ cho khách là kênh tốt: không phí vận chuyển, và cho khách xem tổ thật là cách bán thuyết phục nhất. Homestay, quán ăn, điểm du lịch núi đá là chỗ đặt vài tổ trưng bày được.

Nói trước với khách rằng mật ong dú loãng và chua nhẹ hơn mật ong thường; đó là bản chất, không phải pha. Mật vùng ẩm dễ lên men nếu đựng sai, nên hướng dẫn khách để nơi mát, đậy kín sau khi mật đã ổn định. Bài mật ong dú miền Tây vì sao loãng hơn có cách giải thích cho khách.

Việc nên làm ngay

• Xác định hướng gió tây nam ở chỗ mình, chọn sườn hoặc góc vườn khuất gió biển.
• Mua lu hứng nước mưa ngay mùa mưa này để dùng cho mùa khô.
• Đi một vòng xem trong vài trăm mét có vườn, tràm, cây bụi hay chỉ có lúa.
• Kiểm tra khoảng cách tới mỏ đá, đường xe tải.
• Làm giá kê có chống kiến, mái che rộng trước khi nhận tổ đầu mùa mưa.

Tìm tổ giống hoặc ghi nhật ký đàn theo mùa gió: xem trên chợ Ong Dú và ghi chép bằng ứng dụng Ong Dú.