Nuôi ong dú ở Phú Quốc: rừng, vườn tiêu, khách và ba cái khó

Phú Quốc (nay là đặc khu thuộc tỉnh An Giang mới, sau khi An Giang gộp với Kiên Giang) nuôi ong dú tốt hơn phần lớn đồng bằng miền Tây ở một điểm: đảo có rừng quốc gia, vườn tiêu lâu đời và sim rừng, nên vườn gần bìa rừng gần như không có mùa đói sâu. Đổi lại, là đảo nên có ba cái khó mà đất liền không có: nguồn tổ giống, gió tây nam kèm mưa lớn suốt nửa năm, và đất đổi mục đích rất nhanh. Bù lại tất cả là dòng khách mua tại chỗ quanh năm.

Lợi thế: rừng và vườn bù nhau

Phần lớn phía bắc và giữa đảo là rừng quốc gia trên núi thấp, xen rừng tràm và đất đồi. Rừng nhiều loài, ra hoa lệch nhau, rải rác quanh năm. Vườn tiêu ở Cửa Dương, Hàm Ninh, Dương Tơ cho nguồn theo mùa; sim rừng mọc trên đồi cát trổ hoa vào khoảng cuối mùa khô sang đầu mùa mưa. Dừa, điều, cây ăn quả vườn nhà đỡ thêm nền.

Lịch trên là khoảng thường gặp; năm mưa sớm hay muộn sẽ xê dịch. Nhà có vườn nằm gần bìa rừng thì gần như không có mùa đói sâu — điều kiện hiếm ở miền Tây. Dừa là nguồn đều nhất trong năm, mô tả kỹ trong bài mùa hoa dừa.

Khó thứ nhất: nguồn tổ giống

Trên đảo người bán tổ ít. Chở tổ từ đất liền ra thì qua tàu, phà từ Rạch Giá hoặc Hà Tiên, hoặc máy bay; đàn bị xóc và nóng lâu. Tỉ lệ đàn yếu sau vận chuyển cao hơn hẳn so với chở trong đất liền. Nếu buộc phải chở ra:

1. Chở vào lúc mát — sáng sớm hoặc tối, không giữa trưa.
2. Bịt cửa tổ bằng lưới mịn thoáng khí, không bịt kín — đàn chết vì ngộp nhanh hơn vì xóc.
3. Để thùng nơi râm, có gió, không để trong cốp xe hay khoang kín nắng.
4. Đặt xuống vị trí cố định ngay khi tới, mở cửa rồi để yên vài ngày, không kiểm tra.
5. Hỏi trước quy định của hãng tàu, hãng bay về chở côn trùng sống.

Nên chở vào khoảng tháng 11–1, khi biển êm và thời tiết mát, để đàn ổn định trước mùa khô gắt. Về lâu dài, cách bền nhất là tự tách đàn trên đảo từ vài tổ gốc khoẻ.

Khó thứ hai: gió tây nam và mùa mưa lớn

Phú Quốc có mùa mưa mạnh với gió tây nam thổi thẳng vào bờ tây đảo khoảng tháng 5 đến tháng 10. Tổ đặt ở sườn đón gió chịu cả gió lẫn mưa tạt suốt nhiều tháng; gió liên tục còn đẩy ong non bay lệch và hút ẩm khỏi tổ. Mùa khô thì ngược lại, gió đông bắc nhẹ hơn.

Chọn sườn khuất gió tây nam, có cây hoặc địa hình chắn, mái che nhô rộng hơn bình thường, neo thùng chắc. Đây là quyết định quan trọng hơn mọi thứ khác trên đảo. Những vấn đề đặc thù của đảo nhỏ có trong bài nuôi ong dú ở Côn Đảo và Lý Sơn.

Khó thứ ba: đất đổi nhanh

Đảo phát triển nhanh. Vườn hôm nay có thể thành công trình sau vài năm. Với ong dú bán kính hẹp, một khu vườn lớn gần tổ bị san là đủ đổi kết quả. Chọn chỗ nằm sâu trong vùng còn nhiều vườn, gần rừng thì bền hơn. Nếu thuê đất hoặc gửi tổ, thoả thuận thời hạn đủ dài.

Chọn chỗ đặt tổ trên đảo

Lợi thế lớn nhất: bán tại chỗ

Khách du lịch tới tận vườn, thấy tổ thật, thấy con ong nhỏ không chích — không lời quảng cáo nào bằng. Không phải chở mật đi xa, không lo vỡ chai, bán tại vườn lại có lợi hơn bán sỉ. Bố trí như mọi vườn có khách: vài tổ ở khu dễ xem, phần lớn tổ ở khu riêng, cửa tổ quay ra phía không có lối đi.

Nói trước với khách rằng mật ong dú loãng và chua nhẹ hơn mật ong thường — đó là bản chất, không phải pha. Ở khí hậu ẩm như đảo, mật cần bảo quản mát và đậy kín; cách làm có trong bài mật ong dú miền Tây: vì sao loãng hơn và bảo quản thế nào. Khách mang mật lên máy bay thì nên đóng chai nhỏ, bọc kỹ, giữ lạnh bằng túi đá gel nếu đi đường dài.

Vùng đất liền gần nhất là Hà Tiên, Rạch Giá — xem bài Hà Tiên và Rạch Giá nếu muốn có nguồn tổ giống gần đảo.

Việc nên làm ngay

1. Xác định vườn mình ở bờ đón gió tây nam hay khuất gió; đánh dấu hướng.
2. Đi một vòng vài trăm mét: có rừng, tiêu, sim, dừa, cây ăn quả không.
3. Tìm người có tổ trên đảo trước khi tính chở từ đất liền.
4. Nếu chở ra, chọn tháng 11–1, chuẩn bị lưới thoáng và chỗ đặt sẵn.
5. Chuẩn bị một góc cho khách xem tách khỏi khu nuôi chính.