Hỏi người nuôi ong dú lâu năm ở miền Tây rằng mất đàn vì cái gì nhiều nhất, câu trả lời gần như luôn giống nhau: kiến. Không phải bệnh, không phải thời tiết, không phải kỹ thuật sai — mà kiến.
Điều oái oăm là phân nửa cách chống kiến người ta hay dùng lại tự nó gây hại cho đàn. Bài này phân loại rõ cái nào dùng được lâu dài, cái nào nên bỏ.
Vì sao kiến nguy hiểm đến vậy với ong dú
Ong dú không có ngòi đốt. Chúng phòng thủ bằng cách bám, cắn và bịt kín lối vào bằng sáp — đủ để chống lại vài con kiến lạc, nhưng không đủ khi cả đàn kiến kéo tới.
Kiến nhắm vào hai thứ trong tổ: hũ mật và ấu trùng. Một đàn kiến lớn có thể dọn sạch một tổ ong dú trong một đêm. Sáng ra người nuôi mở tổ chỉ còn thấy sáp vụn.
Ở vùng ẩm như miền Tây, kiến còn dày hơn nữa, và mùa nước lên thì chúng dồn hết lên chỗ cao — đúng chỗ người ta đặt tổ.
Bốn cách hay dùng, xếp theo mức nên dùng
| Cách | Hiệu quả | Vấn đề | Nên dùng? |
|---|---|---|---|
| Bát nước ở chân trụ | Rất tốt nếu duy trì | Cạn nước là mất tác dụng; đọng nước sinh lăng quăng | Có — cách chính |
| Vòng mỡ bôi quanh trụ | Tốt, bền hơn nước | Trôi khi mưa nhiều, phải bôi lại | Có — kết hợp |
| Dầu nhớt thải | Chống kiến tốt | Bay hơi vào tổ, dính vào ong, ô nhiễm | Không |
| Thuốc diệt kiến quanh gốc | Nhanh | Ong dú kiếm ăn gần, dễ dính; giết luôn thiên địch có ích | Không |
Hai cách nên bỏ, và vì sao
Dầu nhớt thải là cách phổ biến vì rẻ và sẵn. Nhưng nhớt bay hơi, và tổ ong dú thì ở ngay phía trên. Mùi và hơi dầu vào trong tổ, ong dính chân dầu mang vào tổ, và về lâu dài ảnh hưởng cả chất lượng mật. Chưa kể chuyện đổ nhớt xuống đất vườn.
Thuốc diệt kiến rắc quanh gốc trụ càng nên tránh. Ong dú bay gần và hay đáp xuống mặt đất quanh tổ để lấy nước, lấy đất, lấy nhựa cây. Rắc thuốc quanh gốc là rắc đúng vào vùng chúng lui tới.
Cách bố trí thật sự bền: làm cho kiến không có đường lên
Cách chống kiến tốt nhất không phải là giết kiến, mà là cắt hết đường lên tổ. Kiến chỉ lên được bằng đường tiếp xúc vật lý.
- Một trụ duy nhất, đứng độc lập. Không dựa vào tường, không sát cây, không kê lên đống gạch — mỗi điểm tiếp xúc thêm là một đường kiến.
- Bát nước ở chân trụ, kèm vòng mỡ phía trên bát. Hai lớp bổ sung nhau: nước hết thì còn mỡ, mỡ trôi thì còn nước.
- Không để cành lá chạm vào tổ hay mái che. Đây là lỗi phổ biến nhất — trụ dựng đúng nhưng vài tháng sau cây mọc chạm vào, thành cầu cho kiến.
- Không để dây, dây điện, dây buộc mái chạm đất. Kiến đi trên dây rất giỏi.
Riêng bát nước cần lưu ý: nước đọng lâu ngày sinh lăng quăng. Nên thay nước định kỳ, hoặc dùng bát có nắp che mưa để nước không tràn và không thành ổ muỗi.
Kiểm tra định kỳ — việc mất một phút
Mỗi lần ra thăm tổ, đưa mắt theo đúng thứ tự này:
- Bát nước còn nước không?
- Vòng mỡ còn dính không, hay đã trôi?
- Có cành, lá, dây, cỏ nào mới chạm vào trụ hoặc mái không?
- Có đường kiến nào đang bò lên không?
Bốn câu này mất chưa tới một phút, và nó cứu nhiều đàn hơn mọi kỹ thuật nuôi nâng cao. Người nuôi nhiều tổ nên ghi lại ngày kiểm tra chống kiến gần nhất cho từng cụm trụ, vì đây là loại việc rất dễ tưởng đã làm mà thật ra chưa.
Câu hỏi thường gặp
Kiến có giết được cả đàn ong dú không?
Có. Ong dú không có ngòi đốt, chỉ phòng thủ bằng cách cắn và bịt lối vào bằng sáp, đủ chống vài con kiến lạc nhưng không đủ khi cả đàn kiến kéo tới. Một đàn kiến lớn có thể dọn sạch hũ mật và ấu trùng của một tổ trong một đêm.
Có nên dùng dầu nhớt thải để chống kiến cho tổ ong dú không?
Không nên. Nhớt bay hơi và tổ nằm ngay phía trên, hơi dầu vào trong tổ, ong dính chân dầu mang vào tổ, ảnh hưởng chất lượng mật về lâu dài. Dùng bát nước kết hợp vòng mỡ an toàn hơn nhiều.
Bát nước chống kiến có sinh muỗi không?
Có nếu để nước đọng lâu không thay. Nên thay nước định kỳ hoặc dùng bát có che mưa để nước không tràn và không thành ổ lăng quăng.
Vì sao chống kiến kỹ rồi mà kiến vẫn lên được tổ?
Gần như luôn vì có một đường tiếp xúc mới xuất hiện: cành lá mọc chạm vào tổ hoặc mái che, dây buộc chạm đất, cỏ cao chạm trụ, hoặc trụ dựa vào tường. Kiến chỉ lên được bằng đường tiếp xúc vật lý, cắt hết đường là xong.
Có nên rắc thuốc diệt kiến quanh gốc trụ không?
Không nên. Ong dú bay gần và hay đáp xuống mặt đất quanh tổ để lấy nước, đất và nhựa cây, nên rắc thuốc quanh gốc là rắc đúng vùng chúng lui tới. Cách vật lý bền và an toàn hơn.