Nuôi ong dú ở Bến Tre và Chợ Lách: xứ dừa, xứ cây giống

Vùng Bến Tre cũ — nay là một phần của tỉnh Vĩnh Long mới sau sáp nhập 2025 — là một trong những nơi hợp nuôi ong dú nhất miền Tây, vì dừa ra buồng gần như quanh năm nên đàn hiếm khi rơi vào quãng đói sâu. Thêm Chợ Lách với vườn cây giống, cây ăn trái, hoa kiểng dày đặc, nguồn hoa ở đây thuộc loại đều nhất nước. Cái phải lo không nằm ở hoa mà ở ba thứ: kiến, mùa mặn và lịch phun thuốc.

Ba cù lao, hai kiểu nước: nhìn bản đồ trước khi mua tổ

Bến Tre cũ là ba cù lao kẹp giữa các nhánh sông Tiền: cù lao An Hoá phía bắc, cù lao Bảo ở giữa, cù lao Minh phía nam. Với người nuôi ong, cách chia hữu ích hơn là theo khoảng cách tới biển:

Dải đầu cù lao dễ nhất. Dải ven biển vẫn nuôi được, nhất là quanh các vạt bần, mắm, dừa nước — lớp cây không ai phun thuốc — nhưng phải lo nước ngọt mấy tháng mùa khô.

Dừa làm nền, cây ăn trái cho đợt

Dừa ra buồng theo nhịp lá, mỗi buồng nở hoa đực vài tuần rồi tới hoa cái, nên trong vườn gần như tuần nào cũng có hoa. Bài mùa hoa dừa đã giải thích vì sao với loài bay bán kính hẹp như ong dú, nguồn đều sát tổ đáng giá hơn một đợt rộ ở xa.

Trên nền đó, vườn Bến Tre trồng xen rất nhiều: ca cao dưới tán dừa ở Giồng Trôm, bưởi da xanh ở Mỏ Cày, chôm chôm, sầu riêng, măng cụt ở Chợ Lách. Lịch thô theo kinh nghiệm người nuôi trong vùng:

Lịch vườn nhà mỗi người lệch đi ít nhiều tuỳ cây xen và cách xử lý ra hoa của hàng xóm. Ghi sổ một năm là ra lịch thật, như bài lịch mùa hoa miền Tây hướng dẫn.

Chợ Lách: hoa dày nhưng phải hỏi lịch phun

Chợ Lách và vùng Cái Mơn là thủ phủ cây giống, hoa kiểng của miền Tây. Vườn ươm có hoa quanh năm, nhưng cũng là nơi chăm cây bằng phân thuốc dày: cây con dễ bị rầy, rệp, nấm nên phun đều đặn. Ong dú kiếm ăn trong vài trăm mét quanh tổ, nên đàn sống hay chết phụ thuộc vào cách hàng xóm chăm vườn nhiều hơn cách mình chăm tổ.

Cách nhiều nhà vườn trong vùng làm:

• Đặt tổ ở vườn dừa hoặc vườn tạp sát nhà, không đặt giữa khu ươm.
• Hỏi hai ba vườn ươm gần nhất lịch phun, xin báo trước một buổi để đóng cửa tổ.
• Nhận ra dấu hiệu dính thuốc: xác ong rải trước cửa tổ một hai ngày, lượt bay ra giảm rõ dù tổ còn mật.

Với vườn sầu riêng, chôm chôm, ong dú còn có vai trò thụ phấn; nuôi để lấy mật hay để thụ phấn thì cách bố trí khác nhau — bài ong dú trong vườn cây ăn trái miền Tây phân tích kỹ.

Kiến: nguyên nhân mất tổ số một

Đất thấp, ẩm quanh năm, nhiều cây — kiến ở Bến Tre nhiều và chăm hơn hẳn miền Đông. Kiến không cần nhiều ngày: một đêm là đủ để một đàn yếu bị tràn. Chống kiến phải làm từ ngày đặt tổ:

1. Kê thùng trên trụ riêng, không dựa thân dừa — thân dừa là đường kiến chính.
2. Chân trụ đặt trong chén dầu hoặc khay nước; trụ bê tông hoặc ống sắt dễ quản hơn cọc gỗ.
3. Cắt mọi tàu dừa, cành, dây leo chạm vào thùng hay mái che.
4. Kiểm chén dầu sau mỗi trận mưa lớn và mỗi đợt triều cường, vì nước làm loãng và tràn.

Cách làm chân trụ bền nhiều năm, loại dầu nào đỡ bay hơi, có ở bài chống kiến cho tổ ong dú ở vùng ẩm.

Mùa mặn và triều cường

Mặn thường vào sâu từ khoảng tháng 2 đến tháng 5, nặng nhất ở dải Bình Đại, Ba Tri, Thạnh Phú cũ; những năm hạn nặng mặn vào tới cả vùng giữa cù lao. Ong dú không uống nước mặn, mà ong cần nước cả để uống lẫn để làm mát tổ. Trong mùa đó, nước ngọt cho ong là việc của người nuôi: khay nông có sỏi cho ong đậu, nước mưa trữ hoặc nước máy, đặt trong bóng râm gần tổ, thay hai ngày một lần.

Cuối năm, triều cường dâng cao vào các tháng mưa cuối mùa. Vườn sát sông, sát kênh phải kiểm lại: trụ kê có cao hơn mức nước cao nhất từng thấy không, đất chân trụ có bị xói không. Hỏi người lớn tuổi trong xóm mức nước năm cao nhất — đừng lấy mức trung bình.

Mật ong dú Bến Tre và cách bán

Độ ẩm không khí cao nên mật vùng này loãng hơn mật vùng khô — đặc tính vùng, không phải mật kém. Thu khi phần lớn bọc mật đã được ong đóng nắp, để chỗ mát, không đậy kín ngay sau khi thu. Mật nền dừa xen cây ăn trái vị dịu, chua nhẹ.

Bến Tre có khách du lịch miệt vườn ở Chợ Lách, cồn Phụng, cồn Quy. Vài tổ đặt ở vườn đón khách vừa là điểm tham quan vừa là chỗ bán mật tại chỗ — ong dú không chích nên khách đứng gần xem được. Còn với nhà nuôi vài tổ, bán cho người quen trong xóm vẫn là kênh gọn nhất, như cách làm ở Vĩnh Long và Trà Vinh.

Việc nên làm ngay

1. Xác định nhà mình ở dải nào: đầu cù lao, giữa hay ven biển — từ đó biết mùa mặn ảnh hưởng tới đâu.
2. Đi một vòng 300 mét quanh nhà, ghi những vườn ươm, vườn sầu riêng hay phun, hỏi lịch phun.
3. Chọn chỗ cao ráo, có nắng sáng, ngoài vòng tán dừa; đóng trụ chống kiến trước khi mang tổ về.
4. Chuẩn bị bồn hay lu trữ nước mưa cho mùa khô.
5. Bắt đầu hai đến bốn tổ vào khoảng tháng 11–12 để đàn kịp ổn định trước mùa rộ.