Nuôi ong dú ở Vĩnh Cửu, Tân Phú: gần rừng Cát Tiên được gì

Vùng đệm quanh rừng Cát Tiên và khu bảo tồn quanh hồ Trị An, gồm Vĩnh Cửu, Tân Phú, Định Quán (huyện cũ), có điều kiện nuôi ong dú tốt vào hàng nhất Đông Nam Bộ: rừng lấp quãng trống của cây trồng, vùng đệm ít phun thuốc hơn vùng chuyên canh, nước không thiếu. Nhưng gần rừng cũng đi kèm một ranh giới cần nói thẳng: không lấy tổ ong từ rừng về nuôi. Bài này nói cả hai, cộng với những việc thực tế để đàn ở vùng đệm lên đều.

Vùng đệm Cát Tiên trên bản đồ mới

Rừng Cát Tiên trải trên ba vùng cũ: Tân Phú (Đồng Nai cũ), Cát Tiên (Lâm Đồng cũ) và Bù Đăng (Bình Phước cũ). Sau sáp nhập 2025, phần Đồng Nai cũ và Bình Phước cũ cùng thuộc Đồng Nai mới, phần còn lại thuộc Lâm Đồng mới. Phía nam là khu bảo tồn thiên nhiên văn hoá Đồng Nai quanh hồ Trị An, kéo về Vĩnh Cửu. Định Quán nằm giữa, bán sơn địa với đá chồng và hồ; bài nuôi ong dú ở Định Quán và Trảng Bom nói riêng phần đó. Phía bắc là vùng điều Bình Phước cũ, có bài nuôi ong dú ở Bình Phước.

Được gì khi ở gần rừng

Rừng tự nhiên nhiều loài, nhiều tầng, ra hoa lệch nhau và rải rác quanh năm. Nó không cho đợt rộ nào lớn, nhưng lấp đúng những quãng mà cây trồng bỏ trống, nhất là cuối mùa khô khi vườn điều đã tàn và cỏ hoa cháy hết.

• Ít quãng đói sâu. Kết hợp vườn nhà, cây ăn trái và rừng, đàn ở đây hiếm khi gặp quãng không có gì.
• Ít thuốc hơn. Rừng và vùng đệm thường ít phun hơn vùng chuyên canh; rủi ro lớn nhất của người nuôi ong dú được giảm đáng kể.
• Có nhựa cây. Ong dú cần nhựa để làm keo tổ, bịt khe, chống kiến; đàn gần rừng làm cửa tổ chắc hơn.
• Có nước. Sông Đồng Nai, suối, hồ Trị An làm mùa khô bớt căng.

Lịch nguồn hoa vùng đệm

Không được làm gì: lấy tổ từ rừng

Cách nhanh nhất để có tổ ong dú là vào rừng tìm tổ tự nhiên, cưa thân cây hoặc đục hốc lấy về. Rẻ hơn mua, và nghe có vẻ vô hại vì con ong nhỏ. Nhưng có ba vấn đề, và cả ba đều thật:

1. Một tổ lấy đi là mất một tổ, không phải nhân thêm một tổ. Tách đàn từ đàn nuôi là nhân lên; lấy rừng là trừ đi.
2. Tỉ lệ hỏng rất cao. Tổ tự nhiên nằm trong hốc cây, dính liền với gỗ. Đục ra thường vỡ bọc mật, hỏng khu ấu trùng, mật chảy ra kéo kiến và ruồi tới, đàn suy sau vài tuần. Người lấy tưởng được một tổ, thực tế thường mất cả tổ lẫn cây.
3. Rừng đặc dụng có quy định. Cát Tiên là vườn quốc gia, quanh Trị An là khu bảo tồn; khai thác trong rừng đặc dụng là chuyện pháp lý, không phải chuyện thói quen.

Lý do sâu hơn về sinh thái có ở bài bảo tồn ong dú bản địa: vì sao khai thác tổ rừng không bền. Cách bền là mua đàn có nguồn gốc rồi tự tách. Một đàn khoẻ tách được đều đặn; sau vài năm số tổ nhân lên mà rừng không mất gì. Ai làm tốt còn có thể bán tổ giống, nguồn thu chính của nhiều trại, như phân tích ở bài thị trường tổ giống ong dú.

Mua tổ thì hỏi gì

• Tổ này tách từ đàn nuôi hay lấy từ rừng?
• Đàn mẹ nuôi ở đâu, khí hậu có giống chỗ mình không?
• Tách bao lâu rồi, chúa đã đẻ ổn định chưa?
• Có hỗ trợ sau khi mua không, nếu đàn yếu thì sao?

Người bán tử tế trả lời được cả bốn câu. Người né câu đầu tiên thì nên cân nhắc.

Việc thực tế ở vùng đệm

Gần rừng thì mát và ẩm hơn, kiến, mối, thằn lằn, ong vò vẽ cũng nhiều hơn. Những việc phải làm kỹ:

1. Kê thùng cao trên giá có chân riêng, chân đặt trong chén nước pha dầu.
2. Tránh tán quá dày: chỗ râm cả ngày thì thùng không bao giờ khô.
3. Không để cành cây chạm thùng: đó là cầu cho kiến.
4. Thu hẹp cửa tổ đàn yếu để chống kẻ thù rình ở cửa; nhận diện từng loại theo bài thiên địch của ong dú ở Việt Nam.
5. Đặt tổ ở rìa vườn giáp rừng: vị trí có cả hoa cây trồng lẫn nền hoa rừng, không đặt sâu trong rừng.

Vùng ven sông Đồng Nai và quanh hồ Trị An mùa mưa có chỗ ngập; đặt tổ cao hơn mức nước lớn nhất từng thấy. Gần rừng còn có thể gặp khỉ, sóc phá thùng ở vài nơi; giá kê chắc và nắp thùng có khoá đơn giản là đủ.

Việc nên làm ngay

• Xác định ranh rừng đặc dụng gần nhà và giữ tổ trong đất vườn của mình.
• Chọn rìa vườn giáp rừng hoặc cây bụi, có nắng sáng, cao ráo.
• Làm giá kê cao, chống kiến, mái che rộng trước mùa mưa.
• Hỏi lịch phun của vườn điều, sầu riêng, bưởi sát ranh.
• Mua đàn có nguồn gốc, hỏi đủ bốn câu, nhận vào đầu mùa mưa.

Tìm tổ giống tách từ đàn nuôi, có nguồn gốc: xem trên chợ Ong Dú; ghi nhật ký đàn và lịch hoa bằng ứng dụng Ong Dú.