Ong dú không có ngòi đốt, nên khả năng tự vệ của chúng dựa vào bịt kín lối vào, ong gác cửa và số lượng. Đàn khoẻ tự chống được phần lớn mối đe doạ. Đàn yếu thì không.
Đây là điểm quan trọng nhất về thiên địch: hầu hết vấn đề thiên địch thật ra là vấn đề đàn yếu.
Xếp theo mức nguy hiểm thật
| Thiên địch | Mức nguy hiểm | Phòng bằng cách |
|---|---|---|
| Kiến | Cao nhất — nguyên nhân mất đàn số một | Cắt đường tiếp xúc vật lý |
| Ong cướp mật | Cao với đàn yếu | Giữ đàn khoẻ, thu hẹp cửa tổ |
| Ruồi ký sinh | Trung bình, tăng khi tổ có mật vãi | Giữ vệ sinh khi thu mật |
| Thằn lằn, tắc kè | Trung bình, ăn ong ở cửa tổ | Vị trí đặt tổ, mặt trụ trơn |
| Mối | Hại thùng hơn hại đàn | Kê cao, kiểm tra trụ và thùng |
| Nhện | Thấp, ăn lẻ tẻ | Dọn mạng quanh cửa tổ |
Kiến — kẻ thù số một
Đã nói nhiều nhưng vẫn phải nhắc lại vì nó đứng đầu danh sách ở mọi vùng. Kiến nhắm vào hũ mật và ấu trùng; một đàn kiến lớn dọn sạch một tổ trong một đêm.
Cách phòng hiệu quả duy nhất là cắt hết đường tiếp xúc vật lý: trụ đứng độc lập, bát nước ở chân trụ kết hợp vòng mỡ, không để cành lá dây chạm vào tổ hay mái che. Kiểm tra mỗi lần thăm tổ.
Ong cướp mật
Có những loài ong không ngòi đốt chuyên đi cướp mật của tổ khác thay vì tự kiếm ăn. Chúng tấn công tổ yếu, xâm nhập và lấy mật, có khi chiếm luôn tổ.
Dấu hiệu: ong lạ bay lượn quanh cửa tổ, có đánh nhau ở miệng ống, xác ong rơi trước cửa, và đàn chủ trở nên hung dữ bất thường ở cửa tổ.
Phòng:
- Giữ đàn khoẻ — đây là biện pháp chính. Tổ đủ quân canh cửa thì rất khó bị cướp.
- Thu hẹp cửa tổ khi đàn đang yếu, để dễ phòng thủ hơn.
- Không để mật vãi quanh tổ khi thu hoạch — mùi mật thu hút cả ong cướp lẫn kiến.
- Không đặt tổ yếu sát tổ mạnh của loài khác.
Ruồi ký sinh
Một số loài ruồi nhỏ đẻ trứng vào tổ ong, ấu trùng ruồi phát triển trong đó và làm hỏng cấu trúc tổ cùng nguồn thức ăn dự trữ.
Điều đáng lưu ý: chúng bị thu hút mạnh bởi mật vãi và tổ bị hở. Nghĩa là phần lớn ca nhiễm bắt nguồn từ chính thao tác của người nuôi:
- Thu mật làm vãi mật quanh tổ mà không lau dọn
- Để tổ hở lâu khi kiểm tra
- Để phần sáp và mật thải gần khu đặt tổ
Phòng: làm gọn khi thu mật, đóng tổ nhanh sau khi kiểm tra, và mang phần thải đi xa khu đặt tổ.
Thằn lằn và tắc kè
Chúng nằm rình ở gần cửa tổ và ăn ong ra vào. Thiệt hại từng con thì nhỏ, nhưng một con thằn lằn ở lại lâu dài cạnh tổ có thể làm hao đáng kể.
Phòng: tránh đặt tổ sát tường có nhiều khe nứt hoặc sát chỗ chúng hay trú; giữ mặt trụ trơn nhẵn; không để vật dụng chất đống cạnh trụ tạo chỗ nấp.
Mối
Mối ít khi tấn công đàn ong trực tiếp, nhưng chúng ăn thùng gỗ và trụ. Hậu quả là thùng mục, tổ bị hở, và trụ đổ.
Phòng: kê tổ cao, dùng trụ vật liệu mối không ăn được hoặc có xử lý, kiểm tra chân trụ định kỳ. Tránh dùng gỗ tạp chưa xử lý làm trụ.
Nguyên tắc chung
Ba việc bao trùm, làm được thì giải quyết phần lớn vấn đề thiên địch:
- Giữ đàn khoẻ. Đàn đủ quân tự phòng thủ được. Phần lớn ca bị thiên địch đánh là đàn đã yếu sẵn vì lý do khác.
- Cắt đường tiếp xúc vật lý. Trụ độc lập, bát nước, vòng mỡ, không có cầu nối nào chạm vào tổ.
- Giữ vệ sinh quanh tổ. Không để mật vãi, không để sáp thải, không chất đống vật dụng tạo chỗ nấp.
Và một điều nên tránh: dùng thuốc diệt côn trùng quanh khu đặt tổ. Ong dú kiếm ăn gần và hay đáp xuống mặt đất quanh tổ, nên thuốc nhắm vào thiên địch cũng nhắm luôn vào chúng.
Câu hỏi thường gặp
Thiên địch nào nguy hiểm nhất với ong dú?
Kiến, ở mọi vùng. Kiến nhắm vào hũ mật và ấu trùng, một đàn kiến lớn có thể dọn sạch một tổ trong một đêm. Cách phòng hiệu quả là cắt hết đường tiếp xúc vật lý bằng trụ đứng độc lập, bát nước kết hợp vòng mỡ và không để cành lá dây chạm vào tổ.
Làm sao biết tổ ong dú bị ong cướp mật tấn công?
Dấu hiệu là ong lạ bay lượn quanh cửa tổ, có đánh nhau ở miệng ống, xác ong rơi trước cửa, và đàn chủ trở nên hung dữ bất thường ở cửa tổ. Phòng chính là giữ đàn khoẻ đủ quân canh cửa, và thu hẹp cửa tổ khi đàn đang yếu.
Ruồi ký sinh vào tổ ong dú từ đâu?
Chúng bị thu hút mạnh bởi mật vãi và tổ bị hở, nên phần lớn ca nhiễm bắt nguồn từ thao tác của người nuôi: thu mật làm vãi mà không lau dọn, để tổ hở lâu khi kiểm tra, hoặc để sáp và mật thải gần khu đặt tổ.
Có nên dùng thuốc diệt côn trùng quanh tổ ong dú không?
Không nên. Ong dú kiếm ăn gần và hay đáp xuống mặt đất quanh tổ để lấy nước, đất và nhựa cây, nên thuốc nhắm vào thiên địch cũng nhắm luôn vào chúng. Nên dùng biện pháp vật lý như bát nước, vòng mỡ và giữ vệ sinh.
Vì sao đàn ong dú khoẻ ít bị thiên địch hơn?
Vì khả năng tự vệ của ong dú dựa vào bịt kín lối vào, ong gác cửa và số lượng. Đàn đủ quân canh cửa tự chống được phần lớn mối đe doạ. Hầu hết vấn đề thiên địch thật ra là hệ quả của đàn đã yếu sẵn vì lý do khác.