Bảo tồn ong dú bản địa: vì sao khai thác tổ rừng không bền

Có một phép tính đơn giản mà ai làm nghề này lâu cũng nhận ra: ong dú sinh sản quá chậm để chịu được việc khai thác từ tự nhiên.

Phép tính

Một đàn ong dú khoẻ trong điều kiện tốt thường chỉ tách được một tới hai lần mỗi năm, và đàn mới cần nhiều tháng mới đứng vững. Đó là tốc độ nhân đàn tự nhiên.

So với tốc độ một người đi tìm và lấy tổ trong rừng — có thể vài tổ trong một ngày nếu biết chỗ — chênh lệch là rất lớn. Vài người làm thì tự nhiên còn chịu được. Nhiều người làm thì nguồn cạn trong vài mùa.

Đó không phải dự đoán. Nhiều vùng từng có ong dú tự nhiên dày đặc rồi thưa hẳn đi đã đi qua đúng chu kỳ đó.

Vì sao lấy tổ rừng còn kém hiệu quả cho chính người lấy

Ngoài chuyện bền vững, còn lý do rất thực dụng:

Nghĩa là ngay cả bỏ qua khía cạnh bảo tồn, moi tổ rừng vẫn là lựa chọn kém hơn về mặt kinh tế — trả tiền cho một đàn có khả năng cao sẽ tàn trong vài tháng.

Vai trò của ong dú trong hệ sinh thái

Ong dú là loài thụ phấn quan trọng, đặc biệt với những cây có hoa nhỏ mà ong mật khó tiếp cận. Chúng bay gần, nên tác động tập trung vào khu vực quanh tổ — vườn, rừng, thảm thực vật địa phương.

Một tổ ong dú trong rừng hoặc trong vườn không phải chỉ là một tổ ong: nó là dịch vụ thụ phấn cho toàn bộ vùng bán kính vài trăm mét quanh đó, năm này qua năm khác.

Lấy tổ đó đi không chỉ là lấy một đàn ong, mà là gỡ bỏ dịch vụ đó khỏi khu vực.

Cách làm được coi là đúng mực

• Mua tổ đã thuần từ trại có nguồn rõ ràng. Hỏi thẳng người bán đàn này tách từ đâu — người làm nghiêm túc trả lời được.
• Cứu tổ khi bắt buộc. Cây sắp đốn, tường sắp đập, nhà sắp dỡ — chuyển tổ đi là việc nên làm, vì để lại cũng mất.
• Không lấy tổ đang sống yên. Tổ trong bọng cây giữa vườn, trong hốc tường nhà — để nguyên, nó thụ phấn cho chính vườn bạn.
• Tách đàn thay vì tìm đàn. Vài tổ ban đầu, sau vài năm là thành trại, không cần đụng tới tự nhiên nữa.
• Đặt thùng trống mời ong tới. Cách hoàn toàn không gây hại — đàn tách tự nhiên có thể chọn thùng làm nơi ở mới.

Dấu hiệu tích cực của nghề hiện nay

Có một điều đáng mừng: phần lớn tổ giống mua bán trên thị trường Việt Nam hiện nay là tổ tách từ đàn nuôi, không còn chủ yếu là tổ moi từ rừng như giai đoạn đầu.

Đây là dấu hiệu nghề đã đứng được trên chân của chính nó. Việc còn lại là giữ cho xu hướng đó tiếp tục, mà cách giữ đơn giản nhất là: người mua hỏi nguồn gốc. Khi người mua quan tâm, người bán sẽ quan tâm.

Với người muốn góp phần

• Hỏi nguồn gốc khi mua tổ, và ưu tiên người trả lời rõ ràng
• Giữ lại tổ tự nhiên phát hiện trong vườn nhà
• Trồng nguồn hoa — điều này giúp cả đàn nuôi lẫn đàn hoang trong vùng
• Giảm thuốc bảo vệ thực vật
• Chia sẻ tổ giống với người mới trong vùng, thay vì để họ phải tìm tới nguồn tự nhiên

Câu hỏi thường gặp