Nuôi ong dú ở Định Quán và Trảng Bom: bán sơn địa và hồ Trị An

Định Quán và Trảng Bom (các huyện cũ, nay thuộc tỉnh Đồng Nai mới sau khi gộp với Bình Phước) là vùng nuôi ong dú dễ chịu hơn phần miền Đông bằng phẳng. Đồng bằng ở đây bắt đầu nhô thành bán sơn địa, có đá granit lộ thiên, có hồ Trị An và những mảng rừng còn sót phía Tân Phú. Ba thứ đó cộng lại cho vi khí hậu dịu hơn và nguồn hoa đa dạng hơn — với điều kiện tránh được giữa các lô cao su, điều thuần và qua được quãng đói cuối mùa khô.

Ba vùng trong một dải đất

Đi từ Trảng Bom lên Định Quán rồi Tân Phú theo quốc lộ 20, cảnh vật đổi khá rõ, và với ong dú thì ba đoạn này nên nhìn như ba vùng khác nhau.

Trảng Bom có nguồn hoa vườn mạnh nhưng chịu sức ép đô thị hoá và khu công nghiệp. Định Quán cân bằng nhất. Tân Phú gần rừng nên nền hoa đều hơn, nhưng xa chợ, xa người mua — bài Vĩnh Cửu, Tân Phú và vùng đệm Cát Tiên nói kỹ về phần giáp rừng.

Đá lộ thiên: lợi thế ít ai nghĩ tới

Vùng Định Quán nổi tiếng với những khối đá granit chồng lên nhau ngay ven đường. Với tổ ong dú, đá có hai tác dụng:

• Chắn gió. Mặt khuất của khối đá là chỗ lặng gió, nhất là gió mùa khô thổi khô rát trong tháng 1–3.
• Làm dịu biên độ nhiệt. Đá hấp nắng ban ngày, toả lại về đêm. Miền Đông không có mùa lạnh nên tác dụng giữ ấm không quan trọng như miền Bắc, nhưng giúp đêm cuối mùa khô bớt hụt nhiệt.

Lưu ý ngược lại: mặt đá hướng tây hấp nắng chiều rất mạnh, đặt tổ sát mặt đá đó là tổ quá nóng. Chọn mặt đá hướng đông hoặc đông bắc, có bóng cây che từ trưa.

Hồ Trị An: điều hoà cả vùng

Giống hồ Dầu Tiếng ở Tây Ninh (xem bài Dầu Tiếng và Bến Cát), khối nước lớn của hồ Trị An làm dịu nhiệt, giữ ẩm cao hơn và cho nguồn nước không bao giờ thiếu. Ven hồ có cây bụi, cỏ hoa và cây tạp mọc tự nhiên — dải nguồn hoa mà vùng canh tác thuần không có.

Mực nước hồ thay đổi theo mùa và theo vận hành thuỷ điện. Hỏi người địa phương mức cao nhất từng thấy, đặt tổ cao hơn hẳn, và tính cả đường đi lúc nước lên để còn thăm tổ được. Mặt hồ rộng cũng là đường gió; chọn chỗ có cây chắn phía hồ.

Lịch nguồn hoa trong năm

Lịch trên là khoảng thường gặp theo kinh nghiệm người nuôi miền Đông; mỗi năm xê dịch theo mưa. Chuyện cao su và điều vừa là nguồn vừa là rủi ro được phân tích riêng trong bài nuôi ong dú gần vườn điều và cao su.

Quãng đói cuối mùa khô

Tháng 2–4 là lúc nắng gắt nhất, cao su thay lá, nhiều vườn phát sạch cỏ chống cháy, hoa chôm chôm và sầu riêng đã tàn. Đàn sụt nhanh mà nhìn ngoài không thấy bệnh. Ba việc làm từ trước đó:

1. Giữ một vạt cỏ hoa không dọn ở góc vườn — rẻ nhất, hiệu quả nhất.
2. Che nắng chiều và đặt khay nước nông có sỏi trong bóng râm.
3. Không lấy mật, không tách trong quãng này; để đàn giữ sức.

Cách nhận ra đàn đang đói và chuẩn bị từ ba tháng trước có trong bài đi qua quãng đói cuối mùa khô ở miền Đông.

Chọn chỗ đặt tổ

Việc theo mùa

• Mùa mưa tháng 5–11: tách đàn đầu mùa (tháng 5–7); kê thùng cao, mái che nhô rộng, chống kiến và mối.
• Mùa khô tháng 12–4: che nắng chiều, khay nước, giữ vạt cỏ hoa; hỏi lịch phun của vườn chôm chôm, sầu riêng quanh mùa hoa.
• Không lấy tổ từ rừng về nuôi — đó là trừ đi chứ không phải nhân thêm, và tổ rừng dính liền gỗ, cưa ra rất dễ hỏng.

Việc nên làm ngay

1. Xác định mình ở đoạn nào: Trảng Bom (vườn), Định Quán (đá, hồ) hay Tân Phú (rừng).
2. Đi một vòng bán kính vài trăm mét, ghi cây có hoa theo tháng; đánh dấu tháng 2–4 có gì.
3. Chọn chỗ khuất gió có bóng chiều, cao hơn mức nước nếu gần hồ.
4. Khoanh một vạt cỏ hoa không dọn trước mùa khô.
5. Mua tổ vào đầu mùa mưa, bắt đầu hai ba tổ.