Ở Đông Nam Bộ, hai loại vườn công nghiệp quyết định nhịp sống của đàn ong dú: điều và cao su. Cả hai đều là con dao hai lưỡi rất sắc.
Hoa điều: quãng bung sức mạnh nhất năm
Điều nở rộ vào quãng cuối năm sang đầu năm, và với người nuôi ong dú ở vùng này, đó là quãng tốt nhất. Vườn điều rộng hàng chục tới hàng trăm hecta liền nhau, hoa nhiều, thời tiết khô ráo, ngày dài.
Đàn đặt gần vườn điều trong quãng này thường tích mật nhanh thấy rõ — nhiều trại lấy phần lớn sản lượng cả năm từ đúng giai đoạn đó.
Nhưng vườn điều cũng là nơi phun thuốc nhiều nhất
Đây là mặt kia của đồng xu, và là nguyên nhân mất đàn hàng loạt phổ biến nhất ở vùng này. Vườn điều thường được phun thuốc đúng vào giai đoạn ra hoa đậu trái để chống bọ xít muỗi và các loại sâu hại — tức là đúng lúc ong đang đổ ra kiếm ăn nhiều nhất.
Ong dú bay gần, nên không tránh đi đâu được. Đàn dính thuốc thường biểu hiện: ong chết rải trước cửa tổ, đàn thưa hẳn trong vài ngày, và nếu nặng thì tổ suy dần rồi tàn trong vài tuần.
Cách giảm rủi ro
- Biết lịch phun của vườn quanh mình. Đây là việc quan trọng nhất và cũng đơn giản nhất — hỏi chủ vườn. Phần lớn họ sẵn sàng báo trước nếu biết có người nuôi ong gần đó.
- Đóng cửa tổ tạm thời trong ngày phun nếu vườn phun sát. Chỉ đóng trong thời gian ngắn, có che nắng và bảo đảm thông khí, vì bịt kín tổ giữa trưa nắng cũng làm chết đàn.
- Đặt tổ cách vườn phun một khoảng thay vì sát rìa. Ong vẫn tới được nguồn hoa nhưng ít chịu tác động trực tiếp của bụi thuốc trôi theo gió.
- Đừng đặt tổ ngay đầu hướng gió so với khu hay phun.
Cao su: nguồn mật lớn, nhưng có mùa trơ trụi
Cao su cho nguồn mật đáng kể trong mùa có lá và ra hoa. Vấn đề là mùa rụng lá: hàng nghìn hecta gần như trơ trụi cùng lúc vào cuối mùa khô.
Với đàn ong dú, đây không chỉ là mất nguồn hoa. Vườn cao su rụng lá còn mất luôn bóng râm, và nếu tổ đặt trong vườn cao su thì đột nhiên phơi ra nắng gắt cuối mùa khô. Nhiều người nuôi bị bất ngờ đúng chỗ này.
Cách xử lý
- Đừng đặt tổ hoàn toàn phụ thuộc bóng cao su. Nên có mái che riêng, không dựa vào tán cây.
- Đa dạng nguồn hoa quanh tổ. Giữ vạt hoa dại, trồng thêm cây ra hoa lệch mùa với cao su.
- Coi mùa rụng lá là mốc trong lịch trại: trước mốc đó phải tách đàn xong và không lấy mật.
So sánh nhanh hai nguồn
| Vườn điều | Vườn cao su | |
|---|---|---|
| Lợi thế | Hoa rất nhiều, quãng bung sức của năm | Diện tích lớn, có bóng râm phần lớn năm |
| Rủi ro chính | Thuốc trừ sâu đúng mùa hoa | Mùa rụng lá mất cả hoa lẫn bóng râm |
| Việc phải làm | Nắm lịch phun, tránh hướng gió | Mái che riêng, đa dạng nguồn hoa |
Nguyên tắc chung cho vùng có vườn công nghiệp
Người nuôi lâu năm ở Đông Nam Bộ thường theo một nguyên tắc gọn: khai thác nguồn hoa lớn, nhưng đừng phụ thuộc hoàn toàn vào nó.
Cụ thể là đặt tổ ở nơi vẫn với tới vườn điều hay cao su, nhưng quanh tổ trong bán kính gần vẫn có nguồn hoa riêng — cây ăn trái, hoa dại, cây trồng xen. Như vậy khi vườn công nghiệp phun thuốc hoặc rụng lá, đàn vẫn còn chỗ bám.
Nói cách khác, vườn công nghiệp là khoản thưởng chứ không nên là khoản sống.
Câu hỏi thường gặp
Đặt tổ ong dú gần vườn điều có tốt không?
Rất tốt về nguồn mật, vì hoa điều nở rộ tạo nên quãng đàn lên nhanh nhất trong năm ở Đông Nam Bộ. Nhưng vườn điều cũng thường phun thuốc đúng giai đoạn ra hoa đậu trái, nên cần biết lịch phun và đặt tổ cách một khoảng thay vì sát rìa vườn.
Làm sao biết đàn ong dú bị dính thuốc trừ sâu?
Dấu hiệu thường thấy là ong chết rải trước cửa tổ, đàn thưa hẳn trong vài ngày sau khi vườn quanh đó phun. Nếu nặng thì tổ suy dần rồi tàn trong vài tuần dù không có dấu hiệu bệnh hay thiên địch.
Có nên đóng cửa tổ khi vườn bên cạnh phun thuốc không?
Có thể đóng tạm trong ngày phun nếu vườn phun sát, nhưng phải trong thời gian ngắn, có che nắng và bảo đảm thông khí. Bịt kín tổ giữa trưa nắng cũng đủ làm chết đàn, nên đây là biện pháp cần làm cẩn thận chứ không phải làm bừa.
Mùa cao su rụng lá ảnh hưởng thế nào tới tổ ong dú?
Mất hai thứ cùng lúc: nguồn hoa và bóng râm. Tổ đặt dựa vào tán cao su đột nhiên phơi ra nắng gắt cuối mùa khô. Nên làm mái che riêng thay vì dựa vào tán cây, và giữ nguồn hoa đa dạng quanh tổ.
Có nên đặt toàn bộ trại gần vườn công nghiệp không?
Không nên phụ thuộc hoàn toàn. Nguyên tắc thực tế là đặt tổ ở nơi vẫn với tới vườn điều hoặc cao su, nhưng quanh tổ trong bán kính gần vẫn có nguồn hoa riêng như cây ăn trái, hoa dại, cây trồng xen, để đàn còn chỗ bám khi vườn công nghiệp phun thuốc hoặc rụng lá.