Ở Đông Nam Bộ, quãng khó nhất trong năm rơi vào tháng 3 đến tháng 4: cao su rụng lá, thực bì bị dọn, nắng gắt, hoa dại còn sót cũng ít mật.
Điều quan trọng nhất về quãng này: khi thấy đàn đói thì đã muộn. Thành bại được quyết định từ tháng 12 tới tháng 2 — lúc hoa điều còn rộ và ai cũng nghĩ mọi chuyện đang tốt.
Ba việc phải làm xong trước tháng 3
1. Tách đàn xong sớm
Đàn con cần vài tháng để đứng vững. Tách vào tháng 12 – 1 thì tới tháng 3 đàn đã có nền. Tách vào tháng 2 là đẩy đàn con vào đúng quãng khó với lực lượng mỏng.
Nguyên tắc gọn: tách đàn theo lịch mùa hoa, không theo lúc rảnh tay.
2. Không lấy mật trong quãng đàn đang tích
Đây là cám dỗ lớn nhất. Tháng 1 – 2 hũ mật đầy nhất năm, nhìn rất thích. Nhưng đó chính là phần đàn cần cho hai tháng sau.
Người nuôi có kinh nghiệm ở vùng này thường lấy mật sau khi qua quãng thắt, khoảng tháng 5 – 6 khi mưa về và đàn đã tích lại. Lấy lúc đó vừa an toàn cho đàn vừa được mật chín hơn.
3. Chuẩn bị nguồn hoa cầm cự
Việc này phải làm từ trước cả năm, nhưng ít người nghĩ tới:
- Giữ lại một vạt cỏ dại trong vườn, đừng dọn sạch trước mùa mưa. Hoa dại dưới tán là nguồn cầm cự thật sự.
- Trồng cây ra hoa lệch mùa — những loài nở vào cuối mùa khô, khi điều và cao su đã hết.
- Giữ nguồn nước gần tổ. Trong quãng nắng gắt, ong tốn nhiều công đi lấy nước để điều hoà nhiệt trong tổ. Một chậu nước nông có vật nổi cho ong đậu, đặt gần tổ, tiết kiệm rất nhiều sức cho đàn.
Trong quãng thắt: làm ít nhất có thể
Khi đã vào tháng 3 – 4, nguyên tắc đảo ngược hoàn toàn — càng ít can thiệp càng tốt:
| Nên | Không nên |
|---|---|
| Che nắng kỹ, kiểm tra mái che | Mở tổ kiểm tra thường xuyên |
| Giữ nước gần tổ | Tách đàn |
| Kiểm tra chống kiến | Lấy mật |
| Quan sát cửa tổ từ bên ngoài | Chuyển tổ đi chỗ khác |
Mỗi lần mở tổ là đàn phải mất công dựng lại lớp sáp bịt và ổn định lại nhiệt độ, độ ẩm bên trong. Trong quãng đàn đang yếu, cái giá đó cao hơn nhiều so với lúc bình thường.
Đọc tình trạng đàn mà không mở tổ
Có thể biết khá nhiều chỉ bằng cách đứng nhìn cửa tổ vài phút:
- Lưu lượng ra vào. Thưa hẳn so với tuần trước là dấu hiệu đầu tiên.
- Ong mang phấn về. Còn thấy ong về với cục phấn ở chân là đàn còn kiếm được ăn.
- Ong gác cửa. Tổ khoẻ luôn có ong canh ở miệng ống. Cửa tổ vắng hẳn là dấu hiệu xấu.
- Xác ong trước cửa. Vài con là bình thường; rải nhiều là có chuyện — thuốc, thiên địch, hoặc đàn đang suy.
Khi nào thì cần can thiệp thật
Nếu buộc phải mở tổ và thấy hũ mật gần cạn, đàn thưa rõ, thì cho ăn bổ sung là hợp lý — nhưng cần hiểu đúng bản chất: đây là cứu đàn, không phải nuôi đàn.
Hai điều đi kèm:
- Cho ăn ở lượng vừa đủ cầm cự, không cho ăn tràn.
- Mật thu được trong và ngay sau giai đoạn cho ăn không nên bán như mật hoa tự nhiên. Đây là ranh giới trung thực với người mua, và người làm nghề lâu dài đều giữ.
Sau quãng thắt
Khi mưa về, khoảng tháng 5, đàn phục hồi khá nhanh nếu qua được. Lúc này mới là thời điểm hợp lý để:
- Mở tổ kiểm tra toàn diện, đánh giá đàn nào mạnh đàn nào yếu
- Thu mật đợt đầu
- Ghi lại đàn nào qua quãng thắt tốt nhất — đó là đàn nên ưu tiên tách vào mùa sau
Điểm cuối cùng ít người làm nhưng đáng giá: quãng đói là phép thử tự nhiên tốt nhất để biết đàn nào thật sự khoẻ. Ghi lại kết quả đó là cách chọn giống thực tế nhất mà không cần kỹ thuật gì cao siêu.
Câu hỏi thường gặp
Khi nào nên chuẩn bị cho quãng đói cuối mùa khô?
Từ tháng 12 tới tháng 2, khi hoa điều còn rộ và đàn đang tích mật. Ba việc phải làm xong trước tháng 3 là tách đàn sớm, không lấy mật trong quãng đàn đang tích, và chuẩn bị nguồn hoa cầm cự cùng nguồn nước gần tổ.
Làm sao biết đàn ong dú đang đói mà không mở tổ?
Quan sát cửa tổ vài phút: lưu lượng ra vào thưa hẳn so với tuần trước, không còn thấy ong mang phấn về, cửa tổ vắng ong gác, và xác ong rải nhiều phía trước là các dấu hiệu đàn đang có vấn đề.
Có nên mở tổ kiểm tra trong quãng đói không?
Nên hạn chế tối đa. Mỗi lần mở tổ đàn phải mất công dựng lại lớp sáp bịt và ổn định lại nhiệt độ, độ ẩm bên trong. Trong quãng đàn đang yếu, cái giá đó cao hơn hẳn lúc bình thường.
Đặt nước gần tổ ong dú để làm gì?
Trong quãng nắng gắt, ong tốn nhiều công đi lấy nước để điều hoà nhiệt trong tổ. Một chậu nước nông có vật nổi cho ong đậu, đặt gần tổ, tiết kiệm đáng kể sức của đàn trong giai đoạn khó.
Thu mật ong dú ở miền Đông vào tháng nào là hợp lý?
Khoảng tháng 5 đến tháng 6, sau khi mưa về và đàn đã qua quãng thắt rồi tích lại. Thu vào lúc đó vừa an toàn cho đàn vừa được mật chín hơn so với thu vào tháng 1 tháng 2 khi hũ đang đầy.