Nuôi ong dú ở Bình Phước: thủ phủ điều và mùa hoa giữa mùa khô

Bình Phước cũ, nay là nửa phía bắc của tỉnh Đồng Nai mới, là vùng trồng điều lớn nhất nước, xen cao su và hồ tiêu. Với ong dú, điểm đáng chú ý nhất là đợt hoa lớn nhất năm rơi đúng giữa mùa khô, khoảng tháng 12 tới tháng 3. Đàn lên rất nhanh trong quãng đó, rồi gần như mất nguồn từ tháng 4 tới khi mưa xuống. Nuôi ở đây là nuôi theo nhịp đó: tận dụng mùa điều, nhưng tách đàn và thu mật sao cho đàn còn sức qua tháng 4–5.

Vùng Bình Phước cũ trong tỉnh Đồng Nai mới

Sau sáp nhập, tên Bình Phước không còn là tên tỉnh, nhưng người nuôi vẫn quen gọi theo vùng: Đồng Xoài, Chơn Thành ở phía nam; Bù Đăng, Phước Long, Bù Gia Mập ở phía đông bắc; Lộc Ninh, Bù Đốp, Hớn Quản ở phía tây bắc giáp biên giới. Điều kiện chung là đất đỏ bazan và đất xám, độ cao vài trăm mét, khí hậu hai mùa rõ rệt của Đông Nam Bộ: mưa khoảng tháng 5–11, khô tháng 12–4.

Phần phía nam Đồng Nai mới (Định Quán, Trảng Bom, Long Khánh…) là một bức tranh khác, đã viết ở bài nuôi ong dú ở Định Quán và Trảng Bom.

Lịch nguồn hoa: dồn một cục giữa mùa khô

Cây cao su khi ra lá non sau đợt rụng lá có tuyến tiết mật ở cuống lá, nên quãng tháng 2–3 vườn cao su cũng có nguồn. Đây cũng là mùa nhiều trại ong mật nuôi thùng kéo tổ về vùng cao su, nên đàn ong dú phải chia nguồn. Chi tiết lợi và hại khi đặt tổ cạnh hai loại vườn này ở bài nuôi ong dú gần vườn điều và cao su.

Cái bẫy: hết hoa điều là hết mọi thứ

Sau khi điều tàn hoa và vào mùa nhặt hạt, vườn điều gần như trống với ong: tán thưa, dưới gốc được quét sạch lá và cỏ để dễ nhặt hạt. Kịch bản lặp lại năm này qua năm khác:

1. Tháng 1–3, đàn lên rất nhanh nhờ hoa điều.
2. Người nuôi thấy đàn đông, tách đàn hoặc thu mật mạnh cuối mùa hoa.
3. Tháng 4–5, hoa hết, mưa chưa xuống, nắng gắt nhất năm.
4. Hai đàn non bước vào quãng khó nhất với lực lượng mỏng và ít mật dự trữ, một số đàn tàn.

Bước 2 rất hợp với cảm giác "đàn đang đông thì tách", nên lỗi này phổ biến nhất ở vùng điều. Nguyên tắc cho vùng này: tách đàn vào đầu mùa mưa, khoảng tháng 5–6, và khi thu mật cuối mùa điều thì chừa lại phần đủ cho đàn đi hết tháng 4–5.

Đi qua quãng ép tháng 4–5

Bốn việc, xếp theo hiệu quả trên công sức:

• Che nắng chiều. Đất đỏ bazan hắt nhiệt mạnh, thùng hướng tây nóng rất nhanh. Che bằng lưới hoặc mái lá, chừa khoảng hở cho gió lùa phía sau.
• Máng nước sạch gần tổ, có sỏi hoặc que cho ong đậu, thay đều. Suối nhỏ và ao cạn trong quãng này.
• Giữ một vạt cỏ hoa không phát quanh khu đặt tổ. Rẻ nhất, hiệu quả rõ nhất.
• Không mở tổ nhiều. Mỗi lần mở là đàn tốn công điều hoà nhiệt và dễ bị kiến, ruồi lợi dụng khe hở.

Cách chuẩn bị từ ba tháng trước, gồm trồng thêm cây nở tháng 4–5 và lên lịch thu mật, có ở bài đi qua quãng đói cuối mùa khô ở miền Đông.

Vườn xen canh và bờ rào: lợi thế của vùng này

Nhiều hộ ở Bù Đăng, Phước Long trồng xen điều với tiêu, cà phê hoặc cây ăn trái, hoặc còn giữ bờ rào tự nhiên. Vườn xen canh nuôi ong dú tốt hơn hẳn vườn độc canh, vì mùa hoa gối nhau thay vì dồn một cục. Hồ tiêu tự nó không phải nguồn lớn của ong dú, nhưng trụ tiêu sống, cây che bóng và cỏ dưới gốc tạo ra một lớp nguồn rải rác mà vườn điều thuần không có.

Nếu được chọn, đặt tổ ở:

• Vườn xen canh có cây ăn trái, chuối, dừa quanh nhà.
• Rìa vườn giáp khu dân cư, nơi có vườn tạp và bờ bụi.
• Gần hồ hoặc suối có nước quanh năm (vùng hồ Thác Mơ, các hồ thuỷ lợi nhỏ), nhưng cao hơn mức nước lớn.

Muốn bổ sung chủ động thì trồng thêm cây nở tháng 4–6 quanh khu tổ; gợi ý chọn loài theo tháng trống ở bài trồng cây làm nguồn hoa cho ong dú.

Vùng giáp rừng Bù Gia Mập

Các xã gần vườn quốc gia Bù Gia Mập có lớp hoa dại và cây rừng rải rác gần như quanh năm. Đây là nền hoa mà vùng điều thuần không có, nó làm quãng tháng 4–5 nhẹ đi rõ. Rìa rừng cũng ít bị phun thuốc hơn. Tận dụng bằng cách đặt tổ ở vườn nhà sát rìa rừng, không phải đưa tổ vào trong rừng, và tuyệt đối không vào rừng lấy tổ hoang.

Thuốc, kiến và mua bán

Mùa điều cũng là mùa phun thuốc trị bọ xít muỗi, sâu đục chồi. Hỏi hàng xóm lịch phun, đặt tổ có hàng cây chắn, cách rìa lô đang phun vài chục mét trở lên, và đóng bớt cửa tổ buổi sáng hôm phun nếu ở quá gần. Kiến vàng, kiến đen trên đất đỏ rất nhiều; chân giá cần chén nước hoặc vòng chống kiến, không để cành cây chạm thùng.

Mật ong dú vùng điều thu cuối mùa khô thường đặc hơn mật thu mùa mưa. Bán tại chỗ cho người quen, khách đi rẫy, hoặc rao trên chợ Ong Dú. Tổ giống nên mua từ đàn nuôi ở miền Đông, nhận tổ vào đầu mùa mưa; ghi sổ từng tổ trên ứng dụng quản lý trại để biết đàn nào đi qua mùa khô tốt mà giữ làm đàn mẹ.

Việc nên làm ngay

1. Ghi rõ lịch: hoa điều nở tháng mấy ở vườn mình, mưa về tháng mấy.
2. Đặt quy tắc cho trại: không tách đàn sau tháng 2, tách vào tháng 5–6.
3. Khoanh một vạt cỏ hoa quanh khu tổ, dặn người làm vườn không phát.
4. Chuẩn bị máng nước và lưới che trước tháng 3.
5. Hỏi lịch phun thuốc của các vườn điều sát bên.