Nuôi ong dú ở Trảng Bàng, Tây Ninh: vùng nuôi của trại Ong Quý

Trảng Bàng (thị xã cũ, nay thuộc tỉnh Tây Ninh mới, gộp cùng Long An) nằm ở góc giáp Củ Chi, cách trung tâm Sài Gòn khoảng 40km. Đây là vùng nuôi của trại Ong Quý. Điều kiện ở đây là Đông Nam Bộ điển hình: nóng đều, không có mùa lạnh, mưa tháng 5–11, khô tháng 12–4. Hai thứ phải lo là ẩm mùa mưa và nắng mùa khô, cộng một quãng hụt nguồn tháng 1–3 khi cao su rụng lá. Vì gần thành phố và khí hậu giống phần lớn miền Đông, đây là chỗ hợp để người mới đến xem tổ thật và học nghề.

Điều kiện nền: nóng đều, ẩm cao, hai mùa rõ

Nhiệt độ hiếm khi xuống dưới ngưỡng ong dú hoạt động tốt, kể cả đêm mùa khô. Nghĩa là vùng này không có mùa lạnh để lo, thứ người nuôi miền Bắc phải đánh vật cả mùa đông. Đổi lại có hai thứ khác:

• Ẩm cao mùa mưa. Tổ đặt thấp, gần đất hoặc thùng bí khí là mốc, kiến kéo tới. Kê cao, mái nhô rộng, đáy thoáng.
• Nắng gắt mùa khô. Mặt thùng hướng tây nóng rất nhanh buổi chiều; tháng 3–4 là quãng nóng nhất.

Đất ở đây phần lớn là đất xám, nghèo dinh dưỡng, nhưng đó không phải trở ngại cho ong; lý do nằm ở bài đất xám bạc màu và nghề nuôi ong dú.

Các kiểu chỗ đặt tổ quanh Trảng Bàng

Vùng Tây Ninh mới rộng, mỗi phía một kiểu. Phía bắc quanh núi Bà Đen và Tân Biên có bài riêng: nuôi ong dú ở núi Bà Đen và Tân Biên; phía Long An cũ xem Long An, Đức Hoà, Mộc Hoá.

Nguồn hoa quanh vùng theo mùa

Lớp cuối cùng, hoa dại ven ruộng và ven kênh, là thứ người mới hay bỏ qua nhưng quan trọng nhất ở đây. Nó không cho nhiều mật, nhưng giữ đàn không tụt trong quãng tháng 1–3. Mì (sắn) và mía là cây chủ lực của Tây Ninh nhưng hầu như không cho nguồn đáng kể.

Quãng khó: tháng 1 đến tháng 3

Cao su rụng lá, thực bì bị dọn để chuẩn bị vụ, mưa chưa xuống, cỏ bờ bị phát hoặc đốt. Đây là quãng đối chứng rõ nhất giữa vườn có giữ cỏ hoa và vườn dọn sạch: cùng giống, cùng cách chăm, hai vườn cách nhau vài trăm mét vẫn lệch rất xa về sức đàn cuối mùa khô. Việc nên làm ít mà hiệu quả:

1. Không tách đàn, dù đàn trông đông sau mùa trái cây.
2. Che nắng chiều bằng lưới hoặc mái lá.
3. Giữ nước sạch: khay có sỏi, thay đều.
4. Để lại một vạt cỏ hoa không phát quanh khu tổ.
5. Thu mật vừa phải cuối mùa trái cây, chừa cho đàn qua quãng hụt.

Cách chuẩn bị sớm cho quãng này ở toàn miền Đông có trong bài đi qua quãng đói cuối mùa khô.

Mùa mưa: ẩm, kiến và mưa giông

Tháng 5–11 đàn có nguồn, đầu mùa mưa là lúc tách đàn hợp lý nhất. Nhưng ẩm kéo theo ba việc phải lo: kiến dời tổ đầu mùa mưa (chân giá có chén nước, cắt cành chạm thùng), mốc ở đáy thùng đặt thấp, và mưa giông kèm lốc làm lật thùng (neo chắc). Thùng phải kín khe nhưng không bí khí; nắp nghiêng cho nước chảy ra phía sau.

Vì sao vùng này hợp để bắt đầu

1. Gần. Đi về trong ngày từ trung tâm Sài Gòn, cùng trục với Củ Chi (xem bài nuôi ong dú ở Củ Chi và Hóc Môn).
2. Khí hậu giống phần lớn miền Đông. Học ở đây rồi về Củ Chi, Bến Cát, Đức Hoà áp dụng được gần như nguyên.
3. Có trại nuôi để xem. Xem tổ đang nuôi, xem cách đặt giá, che nắng, chống kiến ngoài thực tế khác hẳn xem hình. Lịch tham quan có tại trang tour Ong Dú.

Mô hình phổ biến nhất ở miền Đông là vài chục tổ trong vườn nhà, mô tả kỹ ở bài nuôi ong dú trong vườn nhà ở miền Đông.

Mật ong dú vùng Trảng Bàng có gì riêng

Mật vùng này mang nền hoa cây vườn, dừa, keo và hoa dại, độ ẩm tự nhiên cao, vị chua nhẹ rõ, đặc điểm chung của mật ong dú vùng nóng ẩm. Người quen mật ong mật thường thấy lạ ở độ loãng và vị chua; đó là bản chất của mật ong dú chứ không phải dấu hiệu pha. Vì loãng nên dễ lên men nếu giữ không kỹ: đựng chai sạch, đầy miệng, để ngăn mát. Mật thu cuối mùa khô thường đặc hơn mật thu giữa mùa mưa. Người mua có thể tìm mật và tổ giống có nguồn gốc trên chợ Ong Dú.

Với nhiều trại ở miền Đông, tổ giống mới là nguồn thu chính, không phải mật; lý do có trong bài thị trường tổ giống ong dú.

Việc nên làm ngay

1. Đi một vòng quanh vườn, đánh dấu vạt cỏ hoa, bờ kênh không được phát trong tháng 1–3.
2. Kê thùng cao, kiểm mái và chân chống kiến trước mùa mưa.
3. Chuẩn bị lưới che nắng chiều cho tháng 3–4.
4. Hẹn tách đàn vào đầu mùa mưa, không tách cuối mùa trái cây.
5. Ghi sổ từng tổ trên ứng dụng quản lý trại để chọn đàn mẹ khoẻ.