Nuôi ong dú ở Long Khánh, Xuân Lộc: vườn trái cây nuôi kiểu khác

Long Khánh và Xuân Lộc — vùng Đồng Nai cũ, nay thuộc tỉnh Đồng Nai mới gồm cả Bình Phước — là xứ vườn trái cây đất đỏ: chôm chôm, sầu riêng, măng cụt, bơ, mít, xen tiêu, cà phê, xoài. Nuôi ong dú ở đây được và có lời, nhưng theo một kiểu khác hẳn vùng điều hay vùng cao su: nguồn hoa rất dày mà dồn vào vài tuần mùa khô, vườn được dọn sạch cỏ, và nhà nào cũng phun. Ai giải được chuyện thuốc và chuyện quãng trống sau mùa hoa thì vùng này rất đáng nuôi.

Hoa nhiều mà không phải lúc nào cũng ăn được

Cây ăn trái ở Long Khánh ra hoa theo đợt, thường tập trung trong mùa khô, và nhiều vườn được xử lý cho ra hoa sớm hay muộn để bán trái nghịch vụ. Trong đợt rộ, đàn ong dú lên rất nhanh: quân dày, bọc mật đầy nhanh, đàn sẵn sàng chia. Nhưng qua đợt là hụt ngay, vì vườn trái cây thường được làm cỏ sạch — không còn lớp hoa dại đỡ nền như vườn điều hay đất trống.

Kết quả là đường sức đàn ở Long Khánh dốc hơn nhiều so với vùng vườn tạp: lên nhanh, xuống cũng nhanh. Người mới hay tách đàn ngay cuối đợt rộ — đúng lúc phía trước là quãng trống và nắng nóng cuối mùa khô — rồi mất cả đàn mẹ lẫn đàn con.

Lịch trên chỉ là khung. Mỗi vườn xử lý ra hoa một kiểu nên lịch thật là lịch của xóm mình — ghi sổ một năm là ra.

Thuốc bảo vệ thực vật: rủi ro lớn nhất

Ong dú kiếm ăn trong vòng vài trăm mét quanh tổ. Nghĩa là đàn phụ thuộc gần như hoàn toàn vào cách hàng xóm chăm vườn, chứ không phải cách mình chăm tổ. Vườn sầu riêng được phun nhiều giai đoạn: xử lý ra hoa, dưỡng bông, nuôi trái, phòng bệnh thân. Chôm chôm, bơ cũng có các đợt phun riêng.

Đàn dính thuốc thường không chết ngay. Dấu hiệu hay gặp:

• Xác ong rải trước cửa tổ một hai ngày rồi thôi.
• Lượt bay ra giảm rõ trong khi tổ vẫn còn mật.
• Đàn đứng yên nhiều tuần, không xây thêm bọc, không sập hẳn.

Việc thực tế nhất không nằm ở kỹ thuật nuôi mà ở quan hệ với hàng xóm: biết vườn bên phun vào đợt nào, xin báo trước một buổi để đóng cửa tổ. Nhiều người nuôi ở Xuân Lộc chọn cách đơn giản hơn — đặt tổ ở góc vườn xa ranh đất nhất, phía đầu gió so với vườn hay phun, và giữ một bờ rào, một vạt cây tạp không phun làm nơi ong lui về.

Nếu vườn mình vừa phun, thời gian chờ không có mốc chung vì tuỳ loại thuốc. An toàn nhất là đọc hoạt chất và thời gian cách ly trên bao bì rồi cộng thêm vài ngày; không rõ loại thuốc thì chờ ít nhất một hai tuần và theo dõi xác ong trước cửa tổ.

Lấy mật hay để thụ phấn: chọn trước rồi đặt thùng

Nhiều nhà vườn ở đây nuôi ong dú không vì mật. Ong dú không chích nên đặt được ngay trong vườn có người làm việc, và có ghé hoa nhiều loại cây ăn trái. Bài ong dú trong vườn cây ăn trái: lấy mật hay thụ phấn phân tích kỹ hai hướng này.

Mức đóng góp vào thụ phấn tuỳ giống cây và tuỳ vườn. Muốn thử thì đặt tổ trên một khu nhỏ, so với khu không đặt qua một vụ, đừng nhân rộng ngay.

Chỗ lui về: núi Chứa Chan, rừng và vườn tạp

Xuân Lộc có núi Chứa Chan với rừng còn khá, nhiều vạt cây tạp quanh chân núi. Vườn nằm trong tầm bay tới bìa rừng hay vườn tạp có thêm nguồn cho quãng trống sau mùa hoa, và có chỗ ong kiếm ăn không dính thuốc. Không vào rừng lấy tổ tự nhiên; chỉ dùng vị trí gần rừng để hưởng nguồn. Đặc điểm vùng bán sơn địa phía bắc tỉnh có ở bài Định Quán và Trảng Bom.

Đất đỏ, mùa mưa: chống ẩm và kiến

Đất đỏ Long Khánh giữ ẩm tốt, mùa mưa dài, vườn rậm. Kiến và mốc là hai thứ phải tính từ đầu: kê thùng trên trụ riêng có chén dầu, không dựa vào gốc cây; mái che nhô rộng; cắt cành chạm thùng. Mùa khô thì ngược lại: nắng chiều gắt, cần che phía tây và khay nước, nhất là vườn xa suối.

Mua tổ tại chỗ và đầu ra

Đồng Nai có nhiều người nuôi nên tổ giống mua tại chỗ dễ; đàn quen khí hậu, tỉ lệ ổn định sau khi chuyển cao hơn chở từ vùng khác. Năm đầu nên đặt tổ khoảng tháng 11–12 để đàn kịp ổn định trước mùa hoa. Ở vùng này, nhiều người sống bằng tổ giống bán cho nhà vườn muốn đặt ong thụ phấn hơn là bằng mật — bài thị trường tổ giống ong dú giải thích vì sao.

Mô hình vài tổ trong vườn nhà là phổ biến nhất miền Đông, có ở bài nuôi ong dú trong vườn nhà ở miền Đông.

Việc nên làm ngay

1. Quyết định mục tiêu: thụ phấn hay lấy mật — rồi mới chọn chỗ đặt.
2. Ghi tên hai ba vườn sát bên, hỏi lịch xử lý ra hoa và lịch phun.
3. Chọn góc vườn xa ranh, có bờ rào hoặc vạt cây không phun.
4. Làm trụ chống kiến, mái che trước khi nhận tổ vào tháng 11–12.
5. Bắt đầu sổ ghi tháng: cây gì đang nở, đàn nặng hay nhẹ, ngày nào hàng xóm phun.