Nuôi ong dú ở An Khê và Kbang: bên kia đèo lịch nuôi lệch nửa năm

An Khê, Đak Pơ, Kbang và Kông Chro (các huyện, thị xã cũ, nay thuộc tỉnh Gia Lai mới sau khi gộp với Bình Định) nằm phía đông đèo An Khê, sườn đông Trường Sơn. Ở đây mưa dồn về tháng 9–12 như miền Trung ven biển, còn mùa khô kéo từ tháng 2 tới tháng 7. Vì vậy lịch nuôi ong dú lệch gần nửa năm so với Pleiku: ai chép lịch cao nguyên sang là tách đàn sai lúc, che nắng sai lúc.

Một tỉnh, hai chế độ mưa: vì sao đèo An Khê là ranh giới thật

Gió mùa tây nam mùa hè đổ mưa lên sườn tây Trường Sơn, tức vùng Pleiku, Chư Sê, Chư Prông. Khi gió vượt qua đỉnh dãy núi xuống sườn đông thì đã mất nhiều hơi nước, nên tháng 5–8 ở An Khê, Kông Chro thường nắng nóng, có lúc gió khô thổi xuống thung lũng. Tới khi gió mùa đông bắc và các đợt áp thấp từ biển vào, khoảng tháng 9–12, mưa mới đổ dồn về phía đông, có năm thành lũ trên sông Ba và các suối nhánh.

Hệ quả cho người nuôi ong dú:

• Phía tây đèo (đã viết ở bài nuôi ong dú ở Pleiku và Kon Tum): mưa tháng 5–10, khô tháng 11–4.
• Phía đông đèo: mưa tháng 9–12, có thể có vài trận mưa đầu mùa hè lác đác, nhưng mùa khô thật kéo từ tháng 2 tới tháng 7–8.

Một người có rẫy ở cả hai phía (chuyện không hiếm ở Gia Lai) sẽ thấy cùng tuần mà tổ bên này đang dư mật, tổ bên kia đang đói. Đừng quản hai nơi bằng một cuốn sổ lịch.

Bức tranh các vùng phía đông đèo

Phía đông đèo không đồng nhất. Độ cao thung lũng An Khê khoảng 400–500 mét, Kbang lên cao hơn ở phía bắc giáp rừng, còn Kông Chro thấp và khô hơn, chạy dọc sông Ba. Chọn chỗ đặt tổ phải theo từng mảnh:

Mía thu hoạch trước khi trổ cờ nên gần như không cho nguồn; chuyện này cũng là bài học ở vùng mía Quảng Ngãi. Sắn có hoa nhưng thưa và theo lứa trồng, không đủ làm nền. Thứ thật sự nuôi đàn ở thung lũng là cây lâu năm trong vườn nhà, bờ bụi và đồng cỏ tự nhiên chưa bị cày.

Nguồn hoa theo tháng phía đông đèo

Bảng dưới là lịch kinh nghiệm thường gặp, xê dịch theo năm mưa sớm hay muộn. Nên tự ghi lại ngay ở vườn mình một năm rồi sửa bảng (cách ghi có ở bài tự lập lịch mùa hoa cho trại).

Cỏ lào hay bị coi là cỏ dại phải phát, nhưng mùa nó nở lại trùng lúc đàn cần lên quân. Nếu có thể, để lại vài vạt quanh khu đặt tổ cho tới khi tàn hoa.

Lịch việc trong năm – nhớ là lịch phía đông

1. Tháng 8: kiểm giá đỡ, mái che, chân chống kiến trước mùa mưa. Thay tấm lót mục.
2. Tháng 9–12: kê tổ cao, nghiêng mái cho nước chảy ra phía sau, không để nước đọng quanh chân giá. Sau mỗi trận mưa dầm vài ngày thì nhìn cửa tổ: ong ra vào lại đều là ổn. Năm có bão đổ vào miền Trung thì buộc chặt tổ, không mở tổ khi trời ẩm.
3. Tháng 1 – đầu tháng 2: quãng tách đàn tốt nhất. Chỉ tách đàn thật đông, có nhiều bánh nhộng và mật dự trữ.
4. Tháng 3–4: thu mật nếu có dư, chừa lại đủ cho đàn đi qua mùa khô. Đừng thu kiệt.
5. Tháng 5–7: che nắng chiều thật dày, đặt máng nước nông có que hoặc sỏi cho ong đậu, thay nước thường xuyên. Không tách, hạn chế mở tổ.

Mùa khô ở đây có nhiều nét giống mùa khô cao nguyên, nên các cách giữ nước và che nắng trong bài mùa khô Tây Nguyên kéo dài dùng được, chỉ cần dời lịch sang tháng 5–7.

Kbang và rừng Kon Ka Kinh: lợi thế và giới hạn

Kbang giáp vườn quốc gia Kon Ka Kinh và các cánh rừng phía bắc. Rừng cho một lớp hoa nền nở rải rác quanh năm: cây gỗ, dây leo, cây bụi tầng dưới. Lớp nền này không cho nhiều mật một lúc, nhưng nó lấp đúng quãng cây trồng bỏ trống, nên đàn ở rìa rừng ít khi rơi vào cảnh đói kiệt như đàn giữa đồng mía. Thêm nữa, rìa rừng ít bị phun thuốc hơn vùng chuyên canh.

Giới hạn thì rõ:

• Không vào rừng lấy tổ, nhất là trong ranh giới vườn quốc gia. Vừa phạm luật bảo vệ rừng, vừa làm cạn quần thể hoang dã mà chính đàn nuôi của mình đang sống nhờ (xem thêm bài vì sao khai thác tổ rừng không bền).
• Rìa rừng ẩm và mát hơn, mưa tháng 10–11 kéo dài thì phải lo nấm mốc và kiến kỹ hơn ở thung lũng.
• Rẫy xa nhà thì khó trông, dễ mất tổ. Đặt gần chòi rẫy hoặc nhà người quen.

Sinh vật hại và rủi ro riêng

Kiến là thứ hại thường gặp nhất, nhất là đầu mùa mưa khi kiến dời tổ. Chân giá nên có chén nước hoặc vòng dầu nhớt cũ, và không để cành cây chạm vào thùng. Thạch sùng, nhện, ong ăn thịt rình ở cửa tổ thì đàn mạnh tự lo được; đàn yếu sau mùa khô mới là đàn dễ bị ruồi đục bánh nhộng xâm nhập, nên tháng 7–8 kiểm khe hở thùng và trát kín.

Thuốc diệt cỏ và thuốc trừ sâu trên mía, sắn phun theo đợt. Hỏi hàng xóm lịch phun, đặt tổ cách rìa lô ít nhất vài chục mét, có hàng cây chắn giữa. Đàn đang yếu vì khô hạn mà gặp thêm thuốc là dễ sập.

Mua tổ, bán mật ở phía đông đèo

Người mới nên mua tổ tách từ đàn đã nuôi ở vùng khí hậu gần giống, nhận tổ vào tháng 1 hoặc cuối tháng 8 để đàn kịp quen trước quãng khó. Tổ chuyển từ cao nguyên xuống, hoặc từ miền Đông lên, đều cần một mùa làm quen; năm đầu không tách.

Mật ong dú ở vùng này làm ra ít, nên bán tại chỗ cho người quen và khách đi đường qua đèo là chính. Ghi rõ tháng thu, giữ mật trong chai thuỷ tinh sạch, kín, để chỗ mát. Muốn rao bán rộng hơn hoặc tìm tổ giống có nguồn gốc thì xem trên chợ Ong Dú; muốn ghi sổ từng tổ để biết đàn nào khoẻ, đàn nào yếu sau mùa khô thì dùng ứng dụng quản lý trại.

Việc nên làm ngay

1. Xác định rẫy mình nằm phía nào của đèo, ghi chế độ mưa vào sổ.
2. Nếu đang tháng 8–9: kiểm mái che, chân chống kiến, kê tổ cao trước mưa.
3. Đánh dấu vài vạt cỏ hoa, bờ bụi quanh khu đặt tổ để không bị phát dọn.
4. Hỏi hàng xóm lịch phun thuốc trên mía, sắn quanh đó.
5. Chuẩn bị sẵn máng nước, lưới che từ tháng 4 cho quãng khô tháng 5–7.