Nuôi ong dú ở Quảng Ngãi: mía bạt ngàn nhưng không phải nguồn hoa

Quảng Ngãi (tỉnh mới sau khi gộp với Kon Tum) nuôi ong dú được ở dải đồng bằng và trung du ven biển, nhưng không phải nhờ những cánh đồng mía. Mía thương phẩm được chặt trước khi trổ cờ nên gần như không cho gì cho ong. Nguồn thật là vườn tạp quanh làng, cây bụi ven sông, đồi keo phía tây và dừa ven biển. Chỗ đặt tổ tốt nhất của tỉnh là làng ven sông Trà Khúc, sông Vệ — với điều kiện đặt cao hơn mức lũ.

Vì sao mía không phải nguồn

Quảng Ngãi có những vùng mía lớn phục vụ nhà máy đường. Người mới nhìn cánh đồng mía bạt ngàn dễ nghĩ đây là vùng nhiều cây nên nhiều nguồn. Thực tế ngược lại: mía trổ cờ là mất đường, nên nhà nông chặt trước khi ra hoa. Với ong, một cánh đồng mía là khoảng trống rất lớn — nhiều cây nhưng không hoa, đôi khi còn phun thuốc cỏ, thuốc sâu.

Đây là ví dụ rõ cho một nguyên tắc người mới hay bỏ qua. Câu hỏi đúng luôn là: cây đó có ra hoa không, hoa đó ong dú lấy được không, và nở vào tháng mấy. Bài hoa nào ong dú thật sự khai thác được giải thích vì sao hình dạng hoa quan trọng hơn màu sắc.

Nguồn thật ở Quảng Ngãi

Kết luận thực tế: đặt tổ ở làng, ven sông, hoặc rìa đồi — không đặt giữa vùng mía. Keo lá tràm và dừa là hai nguồn nuôi sống nhiều trại ven biển miền Trung; xem bài keo lá tràm và dừa. Lưu ý đồi keo khai thác trắng theo chu kỳ, nên đừng đặt cả trại dựa vào một quả đồi.

Ven sông: chỗ tốt nhất của tỉnh

Dải ven sông Trà Khúc, sông Vệ và các nhánh nhỏ thường có ba thứ cùng lúc mà ong dú cần:

1. Cây bụi và tre mọc dọc bờ, không ai dọn — nền hoa quanh năm.
2. Nước ngay gần, kể cả trong những tháng gió Lào.
3. Vườn nhà của các làng ven sông, đa dạng cây.

Lưu ý quan trọng: đặt cao hơn mức lũ cao nhất từng thấy, không phải mức trung bình. Hỏi người trong làng, họ nhớ rất rõ những năm lũ lớn. Bãi bồi ven sông mùa khô trông khô ráo, nhiều cỏ hoa, nhưng là chỗ đầu tiên ngập.

Vùng cát ven biển: nuôi được nếu bù nước

Dải cát ven biển Mộ Đức, Đức Phổ, Bình Sơn cũ có dừa, phi lao, keo lá tràm trồng chắn cát và các vườn rau màu trên cát. Nguồn hoa không tệ, nhưng cát hấp nhiệt rất nhanh, mùa hè mặt cát buổi trưa nóng rát, và nước ngọt không phải lúc nào cũng sẵn. Ba việc cần làm thêm so với vùng làng trong:

• Kê thùng cao hẳn khỏi mặt cát, dưới tán dừa hoặc mái che, không để cát hắt nóng lên đáy thùng.
• Khay nước nông đặt cố định, thay thường xuyên; vùng ven biển còn có hơi muối nên ong càng cần nước sạch.
• Hỏi lịch phun của vườn rau trên cát, vì rau màu thường phun dày hơn cây lâu năm.

Cách bù nước và chọn nguồn trên cát được nói kỹ trong bài nuôi ong dú trên đất cát ven biển.

Gió Lào mùa hè

Khoảng tháng 5 đến tháng 8, nhiều nơi ở Quảng Ngãi có gió tây khô nóng. Gió này hút ẩm khỏi tổ rất nhanh, ong phải dồn quân quạt mát và chở nước thay vì đi kiếm ăn; đàn yếu đi mà không có dấu hiệu bệnh.

• Che nắng chiều bằng mái hoặc tán cây; tránh tường gạch hướng tây.
• Chắn phía gió tây bằng hàng cây hoặc tấm chắn thoáng, không bịt kín.
• Khay nước nông có sỏi trong bóng râm, kiểm hằng ngày.
• Không lấy mật trong những đợt gió nóng kéo dài.

Mùa mưa bão và lũ

Quảng Ngãi nằm trong vùng bão và có lũ lớn khoảng tháng 9–12. Ba việc phải xong trước tháng 9:

1. Neo thùng xuống giàn, neo giàn xuống đất.
2. Kiểm lại độ cao so với mức lũ — nhất là tổ ven sông.
3. Chụp ảnh vị trí và hướng cửa tổ. Sau bão nếu tổ bị xê dịch, có ảnh thì dựng lại đúng hướng cũ; ong định hướng theo cửa tổ.

Chi tiết cách chuẩn bị và cứu đàn sau bão có trong bài giữ đàn qua bão ở miền Trung. Vùng lân cận phía nam có bài Quy Nhơn và Hoài Nhơn với điều kiện khá giống.

Lịch việc trong năm

Phần phía tây và đảo trong tỉnh mới

Sau sáp nhập, tỉnh Quảng Ngãi mới có thêm vùng cao nguyên Kon Tum cũ, khí hậu Tây Nguyên với mùa khô dài và biên độ nhiệt ngày đêm lớn — một kiểu nuôi khác hẳn ven biển, xem bài Pleiku và Kon Tum. Đảo Lý Sơn cũng thuộc tỉnh, với những bài toán của đảo nhỏ: xem bài Côn Đảo và Lý Sơn.

Việc nên làm ngay

1. Đi một vòng vài trăm mét quanh nhà: đếm vườn tạp, bờ bụi, dừa — đừng đếm mía.
2. Nếu ở ven sông, hỏi mức lũ cao nhất, đánh dấu và đặt tổ cao hơn hẳn.
3. Chọn chỗ có bóng chiều, có hàng cây chắn phía tây.
4. Làm giàn có chỗ neo trước khi mua tổ.
5. Mua tổ vào tháng 1–4, bắt đầu hai ba tổ.