Nuôi ong dú ở Tam Kỳ, Núi Thành: đầm phá, rừng ngập mặn, vùng cát

Nam Quảng Nam cũ — Tam Kỳ, Núi Thành, Thăng Bình, Phú Ninh, nay thuộc TP. Đà Nẵng mới sau sáp nhập 2025 — có bốn dạng đất nằm kề nhau trong khoảng cách rất ngắn: dải cát ven biển, sông Trường Giang và các đầm nước lợ có rừng ngập mặn, đồng bằng làng xóm, và gò đồi phía tây quanh hồ Phú Ninh. Với ong dú, gò đồi phía tây là chỗ tốt nhất để làm quy mô; làng ven đầm là chỗ tốt thứ hai mà ít ai để ý; dải cát trống thì khó.

Bốn dạng đất, bốn kết quả

Gò đồi và hồ Phú Ninh: chỗ làm quy mô

Phía tây Tam Kỳ là vùng gò đồi với vườn tạp, keo, rừng phòng hộ quanh hồ Phú Ninh. Ba thứ ong dú cần đều có ở đây: nguồn hoa nhiều lớp (vườn, keo, cây rừng, cây bụi), địa hình chắn gió bấc, và nước ngọt quanh năm từ hồ, suối. Vườn đồi kiểu nhà vườn trung du Quảng Nam là mô hình sẵn có — bài Tiên Phước và trung du Quảng Nam mô tả kỹ.

Lưu ý riêng của vùng keo: keo chặt theo chu kỳ vài năm, sau chặt thường đốt dọn, phun cỏ. Chọn chỗ có nhiều lô khác tuổi, giáp vườn nhà, và hỏi chủ lô dự kiến chặt năm nào. Không đặt tổ trong rừng phòng hộ quanh hồ khi chưa hỏi đơn vị quản lý; không lấy tổ tự nhiên trong rừng.

Rừng ngập mặn ven đầm: nguồn bị bỏ quên

Dọc sông Trường Giang — con sông nước lợ chạy song song bờ biển — và quanh các đầm còn những vạt rừng ngập mặn, dừa nước, cây bụi chịu lợ. Đây là lớp thực vật không ai canh tác, không ai phun thuốc, không bị dọn. Ba đặc điểm khiến nó thành nguồn nền tốt:

• Nở rải rác theo đợt, không đồng loạt — tương tự cơ chế nguồn nền của tràm.
• Không có rủi ro thuốc, thứ vốn là mối nguy lớn nhất với ong dú ở vùng canh tác.
• Tồn tại lâu dài, không theo chu kỳ chặt như keo.

Dừa nước ven sông ra buồng hoa rải rác nhiều tháng; ong dú lấy phấn rất chăm. Vườn nhà nằm trong tầm bay tới các vạt này thường ổn định hơn hẳn vườn giữa cát trống.

Nhưng nước thì phải lo

Nước sông Trường Giang, nước đầm là nước lợ. Ong dú không uống nước mặn hay lợ, mà ong cần nước để uống và làm mát tổ. Ở làng ven đầm, khay nước ngọt gần tổ là việc bắt buộc: hứng nước mưa, khay nông có sỏi, đặt trong bóng râm, thay đều, nhất là mùa khô nắng tháng 5–8.

Dải cát: khó như mọi vùng cát miền Trung

Cát thoát nước nhanh, thảm thực vật thưa, gió mạnh, cát hắt nhiệt. Nhà ở vùng cát nuôi được vài tổ nếu quanh nhà có vườn thật, kèm ba việc: kê thùng cao, chắn gió, khay nước. Danh sách cây chịu cát nên trồng thêm và cách bù nước có ở bài nuôi ong dú trên đất cát ven biển.

Mùa đông, mùa mưa: hai thứ phải tính

Nam Quảng Nam không rét như miền Bắc, nhưng có những đợt gió bấc lạnh ẩm cuối năm, kèm mưa dầm. Đàn yếu đứng yên trong các đợt đó; không mở tổ khi trời lạnh, gió. Mùa mưa dồn tháng 9–12 với lũ ở vùng trũng ven sông và bão. Việc trước tháng 9:

1. Neo thùng xuống giàn, giàn xuống đất.
2. Kiểm độ cao so với mức ngập cao nhất từng thấy — hỏi người lớn tuổi trong xóm, đừng lấy mức trung bình.
3. Rãnh thoát nước quanh chân trụ.
4. Chụp ảnh vị trí và hướng cửa tổ để sau bão dựng lại đúng hướng.

Trình tự giữ đàn qua bão và cứu đàn bị ngấm nước có ở hai bài giữ đàn qua bão ở miền Trung và cứu đàn bị ngấm nước.

Gần đô thị: Tam Kỳ, Chu Lai

Quanh Tam Kỳ và khu Chu Lai, nhiều nhà phố có sân vườn nhỏ. Ong dú không chích nên nuôi vài tổ trong sân được, miễn trong vòng vài trăm mét có cây xanh, công viên, vườn nhà. Cách làm giống Đà Nẵng và Hội An — nay cũng cùng một thành phố.

Việc nên làm ngay

1. Xác định nhà thuộc dạng đất nào trong bốn dạng trên.
2. Nếu ở ven đầm: chuẩn bị lu nước mưa và khay nông trước khi nhận tổ.
3. Nếu ở gò đồi: hỏi chủ lô keo gần nhất năm dự kiến chặt.
4. Hỏi mức ngập cao nhất ở chỗ định đặt; làm trụ cao hơn.
5. Nhận tổ vào đầu mùa khô, khoảng tháng 1–3.