Nuôi ong dú ở Chư Sê và Chư Prông: bài học độc canh từ vườn tiêu

Chư Sê và Chư Prông (các huyện cũ phía nam Pleiku, nay thuộc tỉnh Gia Lai mới sau khi gộp với Bình Định) nuôi ong dú được, nhưng không phải ở giữa vườn tiêu đang thâm canh. Chỗ tốt nhất lại là những vườn xen canh và rìa vườn tiêu bỏ hoang đã mọc lại cây dại. Câu chuyện của vùng này là bài học rõ nhất ở Tây Nguyên về độc canh: thứ nuôi đàn ong dú không phải cây trồng chính mà là lớp nền tạp quanh nó.

Từ thủ phủ hồ tiêu đến vùng đất đang đổi cây

Chư Sê từng là vùng tiêu nổi tiếng nhất Gia Lai. Sau đợt tiêu chết hàng loạt vì bệnh rễ và giá xuống, nhiều vườn bị bỏ: trụ tiêu còn trơ, dây khô bám. Một phần đất được chuyển sang cà phê, sầu riêng, bơ, chanh dây; một phần bỏ trống nhiều năm. Chư Prông phía tây nam thì đa dạng hơn: có cà phê, cao su, điều, và về phía biên giới còn những mảng rừng khô thưa.

Với người nuôi ong dú, mỗi kiểu đất này cho một kết quả khác. Nhìn từ xa đều xanh, nhưng trong tầm bay vài trăm mét của ong dú thì khác nhau rất xa. Bài nuôi ong dú ở Ea Kar và Krông Pắk kể một chuyện tương tự ở Đắk Lắk: vùng đổi cây thì lịch nuôi phải đổi theo.

Vì sao vườn tiêu đang thâm canh không tốt cho ong dú

1. Độc canh gần tuyệt đối. Trụ tiêu san sát, dưới gốc dọn sạch để chống bệnh. Trong tầm bay chỉ có một loại cây.
2. Hoa tiêu không phải nguồn lớn. Gié hoa tiêu nhỏ, phần lớn tự thụ hoặc nhờ nước mưa, gió; ong có ghé nhưng không phải thứ nuôi đàn.
3. Phun bón dày. Tiêu là cây khó, canh tác thâm canh cao, thuốc trừ nấm, trừ sâu theo nhiều đợt trong mùa mưa.

Nghĩa là ngay thời tiêu thịnh nhất, vườn tiêu thuần cũng không phải chỗ đặt tổ. Chuyện này không phải chê cây tiêu, mà là cách nhìn mọi vườn độc canh: nhiều cây không đồng nghĩa nhiều hoa.

Đất sau tiêu: cỏ dại quay lại thành nguồn hoa

Vườn bỏ vài năm thì cây bụi, cỏ hoa và dây leo tự mọc. Với ong dú, lớp thực bì đó có giá trị hơn hẳn một vườn thâm canh sạch cỏ: nhiều loài, hoa nở lệch nhau gần như quanh năm, và không ai phun gì. Những cây dại hay gặp trên đất đỏ bazan bỏ hoang như cỏ lào, các loại cúc dại, ké, trinh nữ, dây leo họ bầu bí đều có hoa ong dú ghé được, nở rải rác nhiều tháng.

Tất nhiên đất bỏ hoang không phải lời khuyên cho ai. Điều đáng học là lớp nền tạp có giá trị thật, và người đang canh tác hoàn toàn giữ lại được một phần nhỏ của nó mà không mất gì đáng kể.

Vùng đang chuyển sang cà phê, sầu riêng, bơ

Phần lớn đất tiêu cũ giờ là cà phê và cây ăn quả. Với ong dú, các cây này cho một đợt hoa rất mạnh trong mùa khô, rồi hụt.

Điểm phải canh là thuốc. Mùa hoa cà phê và sầu riêng cũng là mùa phun phòng bệnh, dưỡng hoa, giữ trái. Hỏi lịch phun của các vườn quanh trước khi đặt tổ, và chọn chỗ có lớp nền tạp để đàn còn nguồn khi vườn chính phun. Mô hình xen canh có ong được mô tả kỹ ở bài ong dú trong vườn cà phê và mắc ca.

Bài học cho người đang trồng

• Giữ lại một vạt không dọn. Vài chục mét vuông cỏ hoa ở góc vườn, xa gốc cây chính — rẻ nhất, thấy hiệu quả rõ nhất.
• Trồng xen. Vườn xen cà phê, bơ, sầu riêng, cây ăn quả nhỏ nuôi ong tốt hơn hẳn vườn thuần, và cũng bớt rủi ro khi một loại cây mất giá hay gặp bệnh — chính bài học từ cây tiêu.
• Chừa bờ rào tự nhiên. Hàng cây bụi ở ranh đất vừa chắn gió mùa khô vừa là nguồn hoa.
• Trồng thêm cây lấp tháng trống. Xem bài trồng cây làm nguồn hoa theo tháng còn trống để chọn loài.

Đặt tổ ở đâu trong vùng này

Chư Sê và Chư Prông thấp hơn Pleiku, nhưng vẫn mang đặc điểm cao nguyên: ngày nắng gắt, đêm mùa khô lạnh. Bài biên độ nhiệt ngày đêm ở Tây Nguyên giải thích vì sao thùng phải dày vách và có mái che kép. Khác biệt giữa vùng này với bắc Tây Nguyên có trong bài Pleiku và Kon Tum.

Việc theo mùa

• Tháng 4–6, đầu mùa mưa: nguồn nền lên đều, tách đàn trong quãng này. Mua tổ mới cũng nên vào đây.
• Tháng 7–10, giữa mùa mưa: mưa dầm, ẩm nhiều; mái che nhô rộng, kê thùng cao, chống kiến và mối.
• Tháng 11–3, mùa khô: che nắng chiều, khay nước nông có sỏi, không tách đàn. Quanh mùa hoa cà phê thì canh lịch phun, sẵn sàng che cửa tổ những buổi vườn bên phun.

Việc nên làm ngay

1. Đi một vòng quanh nhà, vẽ ra những mảnh vườn trong bán kính vài trăm mét: thuần hay xen, có cỏ hoa hay sạch.
2. Nếu vườn mình đang thuần, khoanh một góc để cỏ hoa mọc lại, đừng phát.
3. Hỏi hàng xóm lịch phun quanh mùa hoa cà phê và sầu riêng.
4. Đặt tổ ở rìa vườn xen hoặc giáp bờ rào cây bụi, che nắng chiều.
5. Bắt đầu hai ba tổ vào đầu mùa mưa.