Nuôi ong dú ở Phan Thiết và Hàm Thuận: xứ thanh long, xứ nắng gió

Phan Thiết, Hàm Thuận Bắc, Hàm Thuận Nam (vùng Bình Thuận cũ, nay thuộc tỉnh Lâm Đồng mới) là xứ khô và nắng vào loại nhất nước. Với ong dú, nền nhiệt không thành vấn đề. Vấn đề là khô, gió cát và thiếu nước, cộng thêm một thứ chỉ vùng này có: vườn thanh long bạt ngàn, chong đèn ban đêm. Nuôi được, nhưng chọn chỗ đặt tổ quan trọng hơn chọn giống, và nước cho ong là việc bắt buộc.

Vùng Bình Thuận cũ chia làm mấy kiểu đất

Sau sáp nhập, tên Bình Thuận không còn là tên tỉnh, nhưng điều kiện nuôi vẫn chia theo vùng như cũ. Chỗ đặt tổ khác nhau rất xa giữa đồi cát ven biển và vùng đồng bằng phía trong.

Vùng khô liền kề phía bắc, nay thuộc Khánh Hoà mới, có cùng bài toán nước, xem bài nuôi ong dú ở Ninh Thuận và Phan Rang.

Ba thứ đặc thù của vùng này

Thiếu nước, thật sự thiếu

Mùa khô kéo dài, nguồn nước mặt cạn, gió làm nước bốc hơi nhanh. Ong dú cần nước để pha loãng mật nuôi ấu trùng và làm mát tổ. Ở đây người nuôi phải chủ động lo, không trông vào tự nhiên. Một khay nước nông có sỏi hoặc que nổi cho ong đậu, đặt trong bóng râm gần tổ, thay một hai ngày một lần để khỏi bẩn và khỏi thành chỗ muỗi đẻ. Việc nhỏ nhất trong danh sách, nhưng ở vùng này lại tạo khác biệt lớn nhất.

Gió cát

Gió mùa khô mạnh và mang cát. Cát không giết ong nhưng bám vào cửa tổ, lọt vào khe thùng, làm ong tốn công dọn; gió mạnh còn làm ong non bay lệch. Xử lý: chắn gió bằng hàng cây hoặc tấm chắn, quay cửa tổ khuất hướng gió chính, trát kín khe thùng.

Thanh long chong đèn

Vườn thanh long chong đèn ban đêm để kích ra hoa trái vụ, nhiều khu chong hàng loạt nhiều đêm liền. Ong dú hoạt động ban ngày nên ánh đèn không kéo chúng ra như côn trùng ăn đêm. Nhưng ánh sáng mạnh chiếu thẳng vào cửa tổ suốt đêm là điều kiện không tự nhiên, nên nếu tổ đặt sát dàn đèn thì dời ra hoặc quay cửa tổ đi hướng khác. Không có lý do gì để mạo hiểm.

Nguồn hoa thật của vùng khô

Hoa thanh long to nhưng nở về đêm, sáng sớm đã khép, nên ong dú chỉ ghé được một quãng ngắn buổi sớm. Đây không phải nguồn để trông vào. Vì sao hình dạng và giờ nở quyết định ong có khai thác được không, xem bài hoa nào ong dú thật sự khai thác được.

Nghĩa là vườn thanh long thuần không phải chỗ tốt nếu quanh đó không còn gì khác. Chọn chỗ có vườn tạp, bờ bụi tự nhiên, hàng dừa, đồi điều. Quãng tháng 3–5 là quãng đói; cách nhận ra đàn đang đói sớm có ở bài quãng đói của đàn ong dú.

Che nắng, kê cao, chắn gió: làm đủ cả ba

1. Mái che nhô rộng, có lớp cách nhiệt nếu dùng tôn; mái lá thì buộc chắc vì gió mạnh.
2. Kê thùng khỏi mặt đất: đất cát nóng hắt lên rất mạnh buổi trưa chiều.
3. Vật chắn gió phía đón gió chính, thấp vừa đủ che thùng, không chắn nắng sớm.
4. Thùng dày: gỗ dày cách nhiệt tốt hơn, đỡ chảy sáp những ngày nóng nhất.

Các loài cây trồng thêm quanh tổ trên đất cát và cách giữ ẩm có ở bài nuôi ong dú trên đất cát ven biển.

Thuốc trên thanh long và các rủi ro khác

• Thuốc trên thanh long phun theo đợt chống bệnh đốm nâu, sâu; điều cũng phun mùa ra hoa. Đặt tổ cách rìa lô, có hàng cây chắn, hỏi lịch phun.
• Kiến trên đất cát nhiều, nhất là đầu mùa mưa; chân giá có chén nước.
• Mưa giông đầu mùa kèm lốc: neo thùng chắc từ tháng 4.
• Cháy cỏ mùa khô ở đồi cây bụi: phát quang một vòng nhỏ quanh giá tổ, nhưng giữ vạt cỏ hoa ở xa hơn.

Mua tổ và bán mật

Nhận tổ vào đầu mùa mưa, tháng 5–6, để đàn kịp quen trước mùa khô đầu tiên. Năm đầu không tách, thu mật ít. Mật ong dú vùng khô thường đặc, giữ tốt hơn mật vùng ẩm, đó là điểm cộng khi bán cho khách du lịch Mũi Né, Phan Thiết. Đựng chai thuỷ tinh sạch, ghi tháng thu và nơi thu. Muốn rao rộng hoặc tìm tổ giống có nguồn gốc thì xem chợ Ong Dú; ghi sổ từng tổ trên ứng dụng quản lý trại để chọn đàn chịu hạn tốt làm đàn mẹ.

Việc nên làm ngay

1. Đặt khay nước có chỗ đậu cạnh mỗi cụm tổ ngay hôm nay.
2. Kiểm tổ nào đang sát dàn đèn chong, dời ra hoặc quay cửa.
3. Che nắng chiều phía tây, kê thùng cao khỏi cát.
4. Trồng thêm vài hàng cây bụi chắn gió có hoa quanh khu tổ.
5. Nếu sắp mua tổ: hẹn nhận vào tháng 5–6.