Nuôi ong dú ở Phan Rang, Ninh Thuận: khô nhất nước, lo nước trước

Ninh Thuận — nay thuộc tỉnh Khánh Hoà mới sau sáp nhập 2025 — là vùng khô hạn nhất Việt Nam: mưa ít và dồn vào vài tháng cuối năm, nắng và gió gần như quanh năm. Nền nhiệt hợp với ong dú, nhưng nước thì không. Nuôi được ở đây nếu làm đủ bốn việc: khay nước cạnh tổ, che nắng chiều, kê thùng cao, chắn gió; và nếu được chọn thì vùng phía trong như Ninh Sơn, Bác Ái dễ hơn dải ven biển Phan Rang, Ninh Phước.

Vì sao nước là bài toán số một

Ong dú dùng nước cho hai việc: uống, và điều hoà nhiệt trong tổ — ong thợ mang nước về làm mát những ngày nóng. Ở vùng có ao hồ, mương rạch, người nuôi gần như không phải nghĩ tới chuyện này. Ở Ninh Thuận, nhiều tháng trong năm, nguồn nước mặt trong vòng vài trăm mét quanh tổ đơn giản là không có: mương khô, ruộng bỏ hoá, giếng thì trong nhà.

Hệ quả đến lặng lẽ. Đàn phải cử nhiều quân đi rất xa tìm nước, hoặc không đủ nước để làm mát tổ khi trưa nắng gắt; bọc mật mềm chảy, ấu trùng chết nóng. Đàn tụt dần mà không có dấu hiệu bệnh nào, và người nuôi hay đổ cho giống.

Làm khay nước cho đúng

• Khay nông, rải sỏi hoặc thả que, lá nổi cho ong đậu — khay sâu là ong chết đuối.
• Đặt trong bóng râm, gần tổ, không phơi nắng — nước nóng ong ít uống, lại bay hơi nhanh.
• Thay hai ngày một lần, không để rêu và lăng quăng.
• Những tuần gắt nhất kiểm mỗi ngày; khay cạn rất nhanh khi gió khô thổi.
• Nhỏ giọt từ can treo, bình có van là cách giữ khay không cạn khi đi vắng.

Bốn việc bắt buộc cho vùng khô nóng

Thiếu một trong bốn thì đàn tụt dần; làm đủ cả bốn thì vùng khô nhất nước vẫn nuôi được.

Nho, táo, thanh long: hoa có, nhưng phải tính thuốc

Nho và táo là cây đặc trưng của tỉnh, trồng giàn và được cắt cành để điều khiển ra hoa nhiều vụ trong năm. Nghe thì như nguồn hoa rải đều, nhưng đây là kiểu canh tác đòi trái đẹp không tì vết nên lịch phun rất dày, nhất là quanh lúc ra hoa, đậu trái. Giống mọi vùng chuyên canh: rủi ro với ong dú không phải thời tiết mà là vườn bên cạnh.

Thanh long trồng nhiều ở phía nam tỉnh, hoa nở đêm và còn mở tới sáng sớm — ong dú tranh thủ vào lấy phấn lúc rạng sáng. Vườn thanh long thắp đèn ra hoa nghịch vụ cũng phun theo đợt. Cách làm chung: đặt tổ ở phía nhà, xa giàn nho, vườn táo, vườn thanh long nhất có thể, hỏi lịch phun của vườn gần nhất, và giữ một góc cây bụi không phun.

Nguồn hoa thật của vùng khô

Sau những trận mưa đầu mùa, đồi khô xanh lại rất nhanh và cây bụi nở dồn — đó là đợt đàn lên mạnh nhất trong năm ở dải ven biển. Quãng khó nhất là cuối mùa khô, trước mưa, khi nắng gắt nhất và hoa thưa nhất; bài quãng đói của đàn ong dú giúp nhận ra sớm.

Phía trong và ven biển: chọn vùng nào

Nếu được chọn, vùng phía trong như Ninh Sơn, Bác Ái dễ nuôi hơn dải ven biển: mưa nhiều hơn, gần rừng hơn, có hồ chứa, gió nhẹ hơn. Dải ven biển Phan Rang, Ninh Phước, Thuận Nam cũ có nắng gió nặng, đất cát, nước ngầm có nơi nhiễm mặn. Nhà ở vùng cát vẫn nuôi được vài tổ nếu quanh nhà có vườn — cách bù nước, chọn cây cho đất cát có ở bài nuôi ong dú trên đất cát ven biển.

Vùng khô kề bên có điều kiện gần giống: phía nam là Phan Thiết, Hàm Thuận với thanh long và nắng gió; phía bắc là Nha Trang, Cam Lâm mưa dồn cuối năm.

Mùa mưa ngắn: mưa dồn, lũ quét

Mưa ít nhưng khi mưa thì dồn, có năm mưa lớn gây lũ nhanh ở các sông ngắn. Trước tháng 9: kiểm mái che, đắp rãnh thoát nước quanh chân trụ, buộc thùng xuống giá. Sau đợt mưa lớn, kiểm mốc và kiến trong thùng — kiến tìm chỗ khô và chui vào tổ rất nhanh.

Việc nên làm ngay

1. Tìm nguồn nước ổn định cho khay: giếng, bồn nước máy, lu nước mưa — trước khi mua tổ.
2. Chọn chỗ sau nhà hay sau hàng cây, có bóng chiều, tránh nền cát trống.
3. Làm mái che lệch tây và trụ kê cao.
4. Ghi lại các giàn nho, vườn táo, vườn thanh long trong 300 mét và hỏi lịch phun.
5. Bắt đầu hai đến bốn tổ; nhận tổ trước mùa mưa để đàn hưởng đợt hoa sau mưa đầu mùa.