Nuôi ong dú ở Hà Giang và Cao Bằng: thử một tổ trước khi nuôi

Hà Giang (nay thuộc tỉnh Tuyên Quang mới) và Cao Bằng là vùng lạnh nhất nước, còn ong dú là loài nhiệt đới. Nói thẳng: phần lớn diện tích vùng này lạnh quá ngưỡng chịu của ong dú, không nên đầu tư làm trại. Nhưng trong cùng một vùng có cả cao nguyên đá trên 1.000 mét lẫn thung lũng sông thấp, khuất gió. Ở những thung đó, một tổ thử đặt đúng chỗ là cách duy nhất đáng tin để biết nuôi được hay không.

Địa giới mới và các dạng địa hình

Sau sáp nhập 2025, Hà Giang gộp với Tuyên Quang thành tỉnh Tuyên Quang mới; Cao Bằng giữ nguyên tên. Với người nuôi ong, ranh giới tỉnh ít quan trọng. Thứ quyết định là độ cao và hướng gió. Ở đồng bằng, cả một vùng gần như cùng điều kiện; ở núi đá cực bắc thì không. Một vùng có thể vừa có cao nguyên đá trên 1.000 mét, vừa có thung lũng sông sâu chỉ vài trăm mét. Hai chỗ cách nhau vài chục cây số mà khác nhau như hai vùng khí hậu.

Phần phía nam của Tuyên Quang mới, quanh hồ Na Hang và Ba Bể (Bắc Kạn cũ), dễ hơn nhiều; xem bài nuôi ong dú ở Tuyên Quang, Bắc Kạn và hồ Ba Bể.

Vì sao lạnh là vấn đề gốc

Ong dú không chết ngay khi trời lạnh. Chúng ngừng ra ngoài, dồn lại giữ ấm, ăn dần mật và phấn dự trữ. Rét đậm kéo dài nhiều tuần thì quân già chết dần mà quân non không được nuôi đủ, đàn mỏng đi, tới cuối đông có khi chỉ còn một nhúm ong quanh chúa. Ở vùng cực bắc, mùa rét thường kéo từ khoảng tháng 11 tới tháng 2, kèm mưa phùn và có những đợt sương muối trên cao. Đó là quãng một đàn ong dú phải sống bằng dự trữ quá lâu.

Cách giữ đàn qua đông đã viết chi tiết ở bài giữ đàn ong dú qua mùa đông miền Bắc; ở cực bắc thì mọi việc trong bài đó phải làm sớm hơn và kỹ hơn.

Vì sao không nên tin con số nhiệt độ chung

Nhiệt độ công bố là số đo ở trạm, thường ở chỗ trống. Nhiệt độ mà tổ ong cảm nhận sát vách đá đón nắng, trong thung khuất gió, dưới mái hiên sâu thì dễ chịu hơn nhiều. Ngược lại, một góc vườn hứng gió bấc có thể lạnh hơn số của trạm. Vì vậy hai người cùng xã có thể ra hai kết quả trái ngược: khác nhau ở chỗ đặt tổ, không phải ở giống ong.

Cách tự đo rất rẻ: treo một nhiệt kế có ghi mức thấp nhất ngay chỗ định đặt tổ, ghi số mỗi sáng trong tháng 12 và tháng 1. Kinh nghiệm thường gặp: nếu nhiều sáng xuống dưới khoảng 15°C thì chỉ nên nuôi chơi; có những sáng dưới 10°C thì không nên nuôi. Bảng đối chiếu đầy đủ có ở bài nuôi ong dú ở Điện Biên và Lai Châu, vùng có cùng bài toán.

Đo bằng đàn: quy trình thử một tổ

1. Đo nhiệt độ trước một mùa đông. Không đạt thì dừng ở đây, đỡ mất tiền.
2. Mua đúng một tổ vào tháng 4–5, sau khi hết rét hẳn, để đàn có trọn mùa hè gây dựng. Tổ chở từ miền Nam ra cần chuẩn bị kỹ (bài mua tổ ong dú chuyển từ Nam ra Bắc).
3. Đặt ở chỗ tốt nhất có thể: sát tường nhà hướng nam hoặc đông nam, hoặc chân vách đá đón nắng; dưới mái hiên sâu; khuất hẳn gió bắc; trong thung chứ không trên đồi.
4. Không tách, không thu mật trong năm đầu. Mọi giọt mật là dự trữ qua đông.
5. Từ tháng 10: bọc thêm lớp cách nhiệt quanh thùng (rơm khô bọc nilon, tấm xốp), chừa cửa tổ, che mưa phùn. Không mở tổ từ tháng 11 tới tháng 2.
6. Ghi mỗi tháng một dòng: buổi trưa nắng ong còn ra không, tổ nặng lên hay nhẹ đi, có ong chết trước cửa không.
7. Qua được mùa đông đầu tiên mà mùa xuân đàn hồi lại thì mới tính mua thêm hoặc tách.

Một tổ mất thì mất ít. Mười tổ mua cùng lúc rồi mất cả mười là bài học đắt và không cần thiết.

Nguồn hoa ở thung lũng thấp

Chỗ nào đủ ấm thì nguồn hoa lại không thiếu, nhất là nửa năm ấm:

Mật ong nổi tiếng của cao nguyên đá, như mật hoa bạc hà, là của ong nội nuôi thùng chứ không phải ong dú. Ong nội to hơn, chịu lạnh tốt hơn và bay xa hơn. Ai ở vùng cao mà muốn nuôi ong thì ong nội mới là lựa chọn hợp với khí hậu.

Rủi ro riêng của vùng cực bắc

• Rét đậm và sương muối: mối đe doạ lớn nhất, đã nói ở trên.
• Mưa phùn kéo dài tháng 1–3: thùng ẩm, mốc; mái che phải rộng, thùng kê cao.
• Lũ quét mùa mưa ở thung hẹp: đừng đặt tổ sát lòng suối, nhất là vùng mưa rất nhiều như Bắc Quang cũ.
• Thuốc trên vườn cam: vườn cam phun nhiều đợt; đặt tổ cách xa và hỏi lịch phun.
• Đường xa: tổ giống chở đường dài dễ bị sốc nhiệt; nhận tổ vào ngày mát, mở cửa tổ sau khi đặt yên vài giờ.

Bức tranh chung của cả vùng núi phía Bắc có ở bài vùng núi phía Bắc và ong dú, còn vùng lân cận phía đông ở bài nuôi ong dú ở Lạng Sơn, Hữu Lũng, Chi Lăng.

Nếu chỉ muốn có mật ong dú

Nếu mục tiêu là dùng mật chứ không phải nuôi, mua mật từ vùng nuôi được hợp lý hơn nhiều so với cố nuôi ở nơi không hợp. Trên chợ Ong Dú có người bán ghi rõ vùng và tháng thu. Còn nếu đã thử một tổ thì ghi sổ trên ứng dụng quản lý trại để sau một năm có số liệu thật của chính chỗ mình.

Việc nên làm ngay

1. Xác định chỗ định đặt tổ nằm trên cao nguyên, sườn núi hay thung sông.
2. Treo nhiệt kế ghi mức thấp nhất ở đúng chỗ đó, ghi số mỗi sáng mùa đông này.
3. Nếu số đo đạt: lên kế hoạch mua một tổ vào tháng 4–5 năm sau.
4. Nếu ở cao nguyên đá: tìm hiểu ong nội thay vì ong dú.