Nuôi ong dú ở Lạng Sơn, Hữu Lũng, Chi Lăng: giới hạn phía bắc

Vùng Hữu Lũng, Chi Lăng (huyện cũ, tỉnh Lạng Sơn vẫn giữ nguyên tên sau sáp nhập) nổi tiếng với na trên núi đá vôi. Với ong dú, vùng này có hai lợi thế hiếm ở phía bắc: núi đá che gió mùa đông bắc, và vườn tạp, vườn cây ăn quả quanh nhà. Nhưng Lạng Sơn là một trong những nơi lạnh nhất nước, nên chỉ nuôi được ở thung khuất gió, theo luật nghiêm hơn Hoà Bình hay Ninh Bình, và thước đo thành công là đàn qua được đông.

Lạng Sơn chia làm mấy vùng với người nuôi ong dú

Lạng Sơn đón gió mùa đông bắc sớm và mạnh nhất nước. Nhưng trong tỉnh, độ cao và địa hình chênh nhau đủ để có chỗ thử được, chỗ không.

Hai lợi thế: núi đá và vườn

1. Núi đá vôi che gió. Địa hình nhiều vách, nhiều thung, nhiều hốc khuất. Gió mùa đông bắc bị chắn, và vách đá hấp nắng ban ngày toả ấm lại về chiều tối. Cơ chế này giống vùng núi đá ở Ninh Bình và Nho Quan.
2. Vườn nhà và vườn cây ăn quả. Vải, nhãn, bưởi, hồng, cùng vườn tạp quanh nhà và cây bụi trên sườn đá, cho nguồn hoa thật. Khác hẳn vùng độc canh cây lấy lá như chè.

Cộng lại, những thung khuất gió ở Hữu Lũng, Chi Lăng là một trong những chỗ khả thi nhất của vùng núi phía bắc.

Sửa một hiểu lầm: hoa na không phải nguồn chính

Nhiều người nghĩ vùng na thì ong sẽ có nhiều hoa. Thực tế hoa na có cánh dày, khép, chủ yếu được bọ cánh cứng nhỏ thụ phấn, và nhà vườn còn thụ phấn bằng tay cho đậu quả. Ong dú có ghé, nhưng không phải nguồn lớn. Cách nhìn hoa nào ong khai thác được có ở bài hoa nào ong dú thật sự khai thác được.

Nguồn thật của vùng này theo mùa (kinh nghiệm, xê dịch theo năm):

Vựa vải sát bên có câu chuyện riêng về mùa hoa ngắn, xem bài nuôi ong dú ở Lục Ngạn.

Giới hạn: mùa đông Lạng Sơn

Đừng vì hai lợi thế trên mà chủ quan. Mùa đông Lạng Sơn có những đợt rét đậm kéo dài nhiều ngày, trên cao có băng giá. Với loài nhiệt đới như ong dú, đó là ngưỡng nguy hiểm. Luật ở đây nghiêm hơn vùng xuôi:

• Chỉ nuôi ở thung khuất gió, không nuôi ở chỗ trống hay trên cao.
• Đàn phải rất mạnh trước khi vào đông: không tách từ tháng 8 trở đi, không thu mật cuối hè nếu đàn chưa nặng tổ.
• Mua tổ vào tháng 4, muộn hơn miền xuôi vì rét kéo dài hơn.
• Chắn gió và cách nhiệt từ tháng 10: rơm khô bọc nilon hoặc tấm xốp quanh thùng, chừa cửa tổ, vẫn thoáng khí.
• Không mở tổ từ tháng 11 tới hết rét.
• Bắt đầu bằng một tổ. Qua được một mùa đông rồi mới tính nhân lên.

Từng bước chuẩn bị qua đông có ở bài giữ đàn ong dú qua mùa đông miền Bắc.

Cách kiểm chỗ đặt tổ

Nhiệt độ ở trạm khí tượng không phải nhiệt độ tổ ong cảm nhận. Trong thung khuất gió, sát vách đá đón nắng, điều kiện thực tế dễ chịu hơn nhiều. Vì vậy cùng một vùng có người nuôi được, có người mất đàn: khác ở chỗ đặt, không phải ở giống. Cách kiểm:

1. Chọn một ngày gió mùa đông bắc mạnh, tháng 12 hoặc tháng 1.
2. Đứng ở chỗ định đặt tổ. Gió thổi thẳng vào mặt thì bỏ.
3. Tìm chỗ có vách đá hoặc sườn đồi chắn phía đông bắc, đón được nắng buổi sáng.
4. Sờ vách đá lúc chiều muộn: vách còn ấm là dấu hiệu tốt.
5. Treo nhiệt kế ghi mức thấp nhất ở đúng chỗ đó cả mùa đông. Nhiều sáng dưới khoảng 10°C thì đừng nuôi.

Rủi ro khác và chuyện bán mật

• Mưa phùn tháng 2–3: thùng ẩm, phải có mái rộng, kê cao.
• Thuốc trên vườn vải, na: hỏi lịch phun, đặt tổ có hàng cây chắn.
• Kiến, thằn lằn nhiều ở hốc đá: chân giá có chén nước, không để thùng chạm vách.

Ở giới hạn phía bắc, mật là phần thưởng thêm. Bán cho người quen, khách đi chợ na mùa hè là đủ. Ai muốn sản lượng thì nên đặt trại ở vùng ấm hơn và giữ vườn này cho cây trái; mật ong dú vùng nuôi chính có bán trên chợ Ong Dú. Vùng cực bắc phía tây, lạnh hơn nữa, xem bài Hà Giang và Cao Bằng.

Việc nên làm ngay

1. Nếu ở Hữu Lũng, Chi Lăng: đi tìm một thung khuất gió sát vách đá ngay mùa đông này.
2. Treo nhiệt kế ở chỗ đó, ghi số mỗi sáng tháng 12 và tháng 1.
3. Hẹn mua đúng một tổ vào tháng 4 năm sau.
4. Mở sổ theo dõi trên ứng dụng quản lý trại, ghi mỗi tháng một dòng.