Nuôi ong dú ở Lục Ngạn: vựa vải thiều và một mùa hoa quá ngắn

Lục Ngạn (huyện cũ của Bắc Giang, nay thuộc tỉnh Bắc Ninh mới) nuôi ong dú được, nhưng không phải nhờ vải thiều. Hoa vải rộ mạnh chừng vài tuần quanh tháng 2–3 rồi hụt sâu suốt phần còn lại của năm, lại trùng sát sau mùa đông miền Bắc. Đàn ong dú sống được ở đây là nhờ lớp hoa nền quanh nhà: vườn tạp, bờ bụi, đồi keo, ven hồ — chứ không phải nhờ đồi vải.

Vì sao vải thiều hợp ong mật hơn ong dú

Lục Ngạn là vựa vải thiều lớn nhất cả nước, đồi vải nối đồi vải. Nghề nuôi ong mật ở đây đã có từ lâu với mô hình quen thuộc: người nuôi đưa đàn tới đúng mùa hoa, khai thác đợt rộ, xong thì chuyển đàn sang vùng hoa khác. Ong mật bay xa, đàn đông, sinh ra để làm như vậy.

Ong dú không làm được như vậy. Ong dú kiếm ăn trong bán kính hẹp, đàn nhỏ, và không hợp di chuyển liên tục. Đàn ong dú đặt ở Lục Ngạn phải sống bằng nguồn hoa quanh nó cả năm. Mà sau khi vải tàn hoa, đồi vải được dọn cỏ, phun thuốc giữ quả, là một vùng gần như không có gì cho ong dú.

Hai bài toán rơi sát nhau

1. Mùa hoa quá tập trung. Rộ vài tuần, sau đó hụt sâu. Đàn lên nhanh rồi tụt.
2. Mùa đông miền Bắc. Từ tháng 12 đến tháng 2 ong dú gần như không ra ngoài được, đàn ăn dần dự trữ.

Hai thứ này rơi sát nhau: vừa qua mùa đông kiệt sức thì tới đợt hoa vải, đàn lên được một chút rồi lại hụt suốt mùa hè khi vải đang nuôi quả. Đàn không có quãng nào thật sự dư dả để tích luỹ — trừ khi quanh nhà có lớp hoa nền. Dấu hiệu đàn đang vào quãng đói có trong bài quãng đói của đàn ong dú.

Thuốc trong vườn vải: hỏi trước khi đặt tổ

Vải là cây có nhiều đối tượng hại như sâu đục cuống, bọ xít, nhện lông nhung, nên lịch phun dày quanh lúc ra hoa, đậu quả và nuôi quả. Nhiều vùng đã làm theo quy trình an toàn, giảm thuốc, nhưng mỗi nhà một kiểu. Một đợt phun trúng giờ ong đi làm có thể làm suy cả dãy tổ.

Ba việc nên làm:

• Hỏi lịch phun của các vườn trong bán kính vài trăm mét, nhất là tháng 2–5.
• Thoả thuận phun chiều muộn khi ong đã về tổ.
• Những hôm vườn sát bên phun, che cửa tổ bằng lưới thoáng từ sáng tới chiều.

Lớp hoa nền mới là thứ nuôi đàn

Cách hiệu quả duy nhất ở vùng này là không trông vào cây chính. Nguồn nuôi đàn phải là lớp hoa nền:

Nhà nào có vườn tạp và bờ bụi tự nhiên, gần đồi keo hoặc ven hồ Cấm Sơn, Khuôn Thần thì nuôi được vài tổ ổn định. Nhà nào chỉ có vải thuần, dọn sạch cỏ thì đặt tổ sát nhà, nơi có nhiều loại cây nhất, và trồng thêm vài loài cây ra hoa vào tháng 6–8.

Vùng Yên Thế, Sơn Động phía đông bắc nhiều đồi keo và rừng hơn, nguồn mùa hè đều hơn Lục Ngạn. Về phía Lạng Sơn giáp ranh, bài Lạng Sơn, Hữu Lũng, Chi Lăng mô tả vùng đồi na và núi đá liền kề.

Mùa đông: việc quan trọng nhất trong năm

Ở miền Bắc, thước đo thành công không phải sản lượng mật mà là đàn có qua đông không. Ba nguyên tắc:

1. Đàn phải mạnh trước khi vào đông. Đàn mới tách mùa thu gần như chắc chắn không qua nổi.
2. Vị trí quyết định. Sát tường nhà hướng nam hoặc đông nam, dưới mái hiên, khuất gió mùa đông bắc. Đồi vải trống gió là chỗ tệ nhất.
3. Không mở tổ trong đợt lạnh. Mỗi lần mở là đàn mất nhiệt.

Chắn gió mà vẫn thoáng khí; bọc kín thùng làm đọng hơi nước, hại hơn lạnh. Việc từng tháng có trong bài giữ đàn ong dú qua mùa đông miền Bắc.

Lịch việc trong năm

Bức tranh chung của vùng trung du có trong bài nuôi ong dú ở trung du Bắc Bộ.

Kỳ vọng và cách bán

Ở Lục Ngạn, một năm thành công là đàn qua đông, mạnh lên vào hè và tách được một đàn mới. Mật ong dú lấy được ít, thường chỉ vào cuối mùa ấm khi đàn đã dư. Đừng lấy sản lượng ong mật vụ vải làm chuẩn — hai nghề khác nhau.

Đổi lại, mùa vải là mùa khách và thương lái đổ về rất đông. Nhà có vài tổ ong dú trong vườn, cho khách xem con ong nhỏ không chích, bán ít mật tại chỗ cùng vải là cách bán tự nhiên nhất. Nói trước với khách rằng mật ong dú loãng và chua nhẹ hơn mật ong thường; đó là bản chất, không phải pha.

Việc nên làm ngay

1. Đi một vòng quanh nhà vài trăm mét, ghi những gì có hoa ngoài vải — đặc biệt tháng 6–8.
2. Hỏi các vườn vải gần nhà lịch phun quanh mùa hoa và quả non.
3. Chọn chỗ sát tường nhà hướng nam, khuất gió bắc, gần vườn tạp.
4. Trồng thêm vài loài cây ra hoa mùa hè quanh nhà.
5. Mua một hai tổ vào tháng 3–4, sau đợt phun chính của mùa hoa.