Nuôi ong dú ở Tuyên Quang, Bắc Kạn, Ba Bể: lợi thế của rừng

Tuyên Quang (tỉnh mới sau khi gộp với Hà Giang), Bắc Kạn và vùng hồ Ba Bể (nay thuộc tỉnh Thái Nguyên mới) có thứ mà đồng bằng Bắc Bộ thiếu: rừng còn nhiều thật. Với nghề nuôi ong dú, đó là lợi thế lớn nhất còn lại ở miền Bắc — rừng cho hoa đều và dài, ít thuốc. Nhưng rừng không xoá được mùa đông: vẫn có hai ba tháng dưới ngưỡng, nên nuôi được, đàn lên chậm, và chỗ đặt tổ quyết định gần hết.

Rừng cho cái mà vườn không cho

Điểm yếu cố hữu của miền Bắc không phải thiếu hoa, mà là hoa dồn vào vài đợt rồi trống dài. Bài nuôi ong dú ở Lục Ngạn và bài Hưng Yên và Hải Dương đều kể chuyện đó: một vụ vải, một vụ nhãn rộ vài tuần rồi hụt. Rừng tự nhiên chữa đúng điểm này: nhiều loài cây nở lệch nhau, cộng dây leo và cây bụi tầng thấp. Nguồn yếu hơn một vụ vải rộ, nhưng đều và dài hơn nhiều.

Thêm một cái lợi ít ai tính: vùng rừng ít phun thuốc hơn hẳn vùng chuyên canh. Ngược lại, rừng trồng keo, bồ đề, mỡ làm nguyên liệu giấy — rất phổ biến ở Tuyên Quang — thì nguồn mỏng hơn rừng tự nhiên và mất theo chu kỳ khai thác.

Trong tỉnh Tuyên Quang mới, dải thấp dọc sông Lô, sông Gâm qua Hàm Yên, Yên Sơn, Sơn Dương cũ là chỗ dễ nuôi nhất: đủ thấp để mùa đông nhẹ hơn, có vườn cam, chè, cây ăn quả xen rừng. Phía Bắc Kạn cũ, vùng Chợ Mới, Bạch Thông giáp Thái Nguyên thấp và ấm hơn vùng Ba Bể, Pác Nặm. Càng lên cao về phía bắc thì càng phải đo nhiệt kế trước khi mua tổ. Vùng trung du liền kề phía nam có bài Thái Nguyên và Đại Từ.

Lịch nguồn hoa vùng đồi rừng

Đồi sở (cây lấy dầu) ở Bắc Kạn, Tuyên Quang ra hoa trắng vào cuối thu đầu đông, đúng lúc các nguồn khác đã tắt. Ong chỉ khai thác được những trưa nắng ấm, nhưng đó là phần dự trữ cuối cùng trước mùa đông. Lịch trên là khoảng thường gặp; từng thung, từng sườn lệch vài tuần.

Hồ Ba Bể và hồ Na Hang: vi khí hậu quanh khối nước

Giống hồ Trị An, hồ Dầu Tiếng ở miền Đông, khối nước lớn làm dịu biên độ nhiệt vùng quanh nó. Ở miền Bắc tác dụng này quý hơn nhiều, vì nó kéo bớt cái lạnh của những đêm rét nhất. Vùng bờ hồ có cây tự nhiên mọc dày, đất dốc thoát nước tốt — hai điều kiện tổ ong dú thích.

Nhưng phải xem hướng: bờ khuất gió mùa đông bắc tốt hơn hẳn bờ đối diện, và chênh lệch giữa hai bờ một cái hồ lớn hơn nhiều người nghĩ. Mặt hồ rộng cũng là đường gió. Đặt tổ trên sườn cao, cách mép nước một quãng, có cây chắn phía hồ. Hồ Na Hang là hồ thuỷ điện, mực nước đổi theo vận hành — hỏi mức cao nhất trước khi chọn chỗ.

Mùa đông vẫn là trần

Rừng nhiều không xoá được mùa đông. Vùng này vẫn có hai ba tháng dưới ngưỡng, thung lũng khuất còn có sương muối vài đêm. Phần Hà Giang cũ phía bắc cao và lạnh hơn hẳn — bài Hà Giang và Cao Bằng nói rõ cách đo trước khi nuôi ở đó. Ba nguyên tắc:

1. Đàn phải mạnh trước khi vào đông; không tách từ tháng 9.
2. Không mở tổ trong đợt rét; chắn gió mà vẫn thoáng khí.
3. Mua tổ tháng 3–4, không mua mùa thu.

Việc từng tháng có trong bài giữ đàn ong dú qua mùa đông miền Bắc.

Chọn chỗ đặt tổ

Vườn cam Hàm Yên và cam quýt Bắc Kạn phun thuốc khá nhiều quanh mùa hoa và quả non. Hỏi lịch phun, đặt tổ ở phía vườn có bờ bụi, cách xa hàng cam đang phun.

Không vào rừng lấy tổ

Vùng này còn nhiều tổ ong dú tự nhiên trong hốc cây, nên cám dỗ lớn hơn nơi khác. Đừng làm. Lấy về là trừ đi một tổ ngoài thiên nhiên, tỉ lệ hỏng lại cao vì tổ dính liền thân gỗ, cưa ra dễ vỡ bánh nhộng và mất chúa. Quanh hồ Ba Bể còn là vườn quốc gia, có quy định riêng. Lý do đầy đủ có trong bài bảo tồn ong dú bản địa.

Việc theo mùa

• Tháng 12–2: chống rét, không mở tổ.
• Tháng 3–5: cam và rừng nở, đàn phục hồi nhanh; mua tổ mới.
• Tháng 6–8: quãng tách đàn tốt nhất.
• Tháng 9–11: ngừng tách, để đàn tích trữ nhờ hoa sở và cây bụi cuối mùa.

Việc nên làm ngay

1. Xác định trong tầm vài trăm mét quanh nhà là rừng tự nhiên, rừng trồng hay vườn cam.
2. Chọn chân đồi khuất gió bắc, thoáng phía dưới; tránh lòng thung hẹp.
3. Nếu gần hồ, chọn bờ khuất gió, trên cao, cách mép nước.
4. Hỏi lịch phun của các vườn cam quanh nhà.
5. Mua một hai tổ vào tháng 3–4, qua một mùa đông rồi mới tính tăng.