Nhìn vào nơi người ta đang nuôi ong dú, bản đồ lệch hẳn về phía Nam. Không phải vì người miền Bắc ít quan tâm — quan tâm thì rất nhiều — mà vì có bốn rào cản cụ thể, trong đó ba cái thuộc về tự nhiên và một cái thuộc về cách nghề này lan truyền.
1. Mùa đông là rào cản lớn nhất
Ong dú là loài nhiệt đới. Ngưỡng hoạt động tốt nằm khoảng 24–34°C. Dưới 20°C chúng ra ngoài thưa hẳn; dưới 18°C kéo dài thì gần như ở lì trong tổ.
Điều này khác ong mật ở một điểm quan trọng: ong mật có tập tính co cụm sinh nhiệt giữ ấm cả đàn qua mùa lạnh. Ong dú không làm được như vậy ở mức tương đương. Nên một đợt rét dài với ong dú không phải là "ngủ đông" mà là quãng tiêu hao: không kiếm ăn được nhưng vẫn phải ăn vào mật dự trữ.
Ba tháng rét ở miền Bắc vì thế không chỉ là ba tháng mất sản lượng, mà là ba tháng đàn yếu đi. Đàn nào vào đông mà chưa đủ dự trữ thì ra giêng rất khó gượng.
2. Nhịp mùa hoa bị đứt quãng dài
Ở Đông Nam Bộ hay miền Tây, hoa nối nhau gần như cả năm — hết loài này tới loài khác. Khoảng trống dài nhất cũng chỉ vài tuần.
Miền Bắc có mùa xuân bung hoa rất mạnh, nhưng lại có một quãng cuối đông gần như trống. Đàn phải sống bằng dự trữ đúng vào lúc vừa lạnh vừa không có hoa. Hai cái bất lợi chồng lên nhau chứ không bù nhau.
3. Không có nguồn tổ giống tại chỗ
Đây là rào cản ít ai nói tới nhưng có thật. Muốn bắt đầu thì phải có tổ. Ở miền Nam, người mới hỏi vài người quen là mua được tổ cách nhà vài chục cây số, xem tận mắt trước khi mua, hỏng thì quay lại được.
Ở miền Bắc, phần lớn phải đặt tổ từ trong Nam chuyển ra. Kéo theo:
- Giá đội lên vì cước và hao hụt dọc đường
- Không xem được tổ trước khi trả tiền
- Đàn vừa qua một chuyến đi dài đã phải thích nghi khí hậu mới
- Tổ hỏng thì khó đòi, khó đổi
Rào cản này tự nó nuôi chính nó: ít người nuôi thì ít tổ giống, ít tổ giống thì lại ít người dám bắt đầu.
4. Nghề này lan bằng quan hệ, không lan bằng sách
Nuôi ong dú học bằng cách nhìn người khác làm. Mở tổ ra thấy thế nào là bánh tổ đẹp, nghe tiếng đàn thế nào là đàn khoẻ, cầm con ong lên thấy thế nào là ong thợ già — những thứ đọc mô tả không thay được nhìn tận mắt.
Nơi nào có người nuôi lâu năm thì người mới học rất nhanh. Nơi nào chưa có ai thì người đầu tiên phải tự mò, và tỷ lệ bỏ cuộc cao hơn hẳn. Đó là lý do nghề lan theo cụm chứ không lan đều.
Vậy miền Bắc thì sao
Ba điều thực tế cho người miền Bắc muốn bắt đầu:
- Bắt đầu vào đầu mùa ấm, khoảng tháng 3 đến tháng 5, để đàn có trọn mùa thuận gây dựng trước khi gặp rét đầu tiên.
- Đặt mục tiêu năm đầu là giữ đàn sống, không phải lấy mật. Lấy mật non ở năm đầu là cách chắc chắn nhất để mất đàn qua đông.
- Chọn chỗ khuất gió bắc — sát tường phía nam, dưới mái hiên, trong vườn có cây chắn. Chênh lệch vài độ ở chỗ đặt tổ có thể là ranh giới giữa sống và tàn.
Nghề này ở miền Bắc chưa dày, nhưng chính vì chưa dày nên người làm được sẽ là nguồn tổ giống tại chỗ cho cả vùng sau này — đúng cái mắt xích đang thiếu.
Câu hỏi thường gặp
Ong dú chịu được lạnh tới bao nhiêu độ?
Ong dú hoạt động tốt trong khoảng 24–34°C. Dưới 20°C chúng ra ngoài thưa hẳn, dưới 18°C kéo dài thì gần như không ra khỏi tổ và phải sống bằng mật dự trữ. Rét càng dài thì đàn càng hao.
Ong dú có ngủ đông như ong mật không?
Không giống. Ong mật co cụm sinh nhiệt để giữ ấm cả đàn qua mùa lạnh, còn ong dú không làm được ở mức tương đương. Với ong dú, mùa lạnh là quãng tiêu hao dự trữ chứ không phải quãng nghỉ an toàn.
Miền Bắc nên bắt đầu nuôi ong dú vào tháng nào?
Nên bắt đầu khoảng tháng 3 đến tháng 5, đầu mùa ấm, để đàn có trọn một mùa thuận lợi gây dựng lực lượng và tích mật trước khi gặp đợt rét đầu tiên.
Vì sao tổ giống ong dú ở miền Bắc đắt hơn?
Vì phần lớn phải chuyển từ miền Nam ra, cộng thêm cước vận chuyển, hao hụt dọc đường và rủi ro người bán phải gánh. Khi vùng có người nuôi tại chỗ đủ nhiều, giá thường hạ xuống rõ rệt.
Năm đầu nuôi ong dú ở miền Bắc có lấy mật được không?
Không nên. Năm đầu nên để nguyên mật cho đàn dùng qua mùa đông. Lấy mật ở năm đầu là nguyên nhân phổ biến khiến đàn không qua nổi đợt rét dài đầu tiên.