Ong dú không phải loài mới ở Việt Nam. Nó có mặt trong bọng cây, hốc tường, ống tre, gầm mái nhà từ rất lâu trước khi có ai gọi đó là "nghề". Cái mới chỉ là việc nuôi có kiểm soát — và bước chuyển đó mới diễn ra trong khoảng hai chục năm gần đây.
Giai đoạn săn tổ
Cách làm cũ rất đơn giản: tìm tổ trong tự nhiên, cắt cả bọng cây hoặc moi tổ ra, đem về. Người giỏi nghề nhận ra tổ ong dú qua cái ống sáp nhỏ nhô ra ở cửa tổ — dấu hiệu đặc trưng không lẫn với loài nào khác.
Cách này có ba vấn đề mà lúc đó ít ai nghĩ tới:
- Tỷ lệ chết cao. Moi tổ ra khỏi bọng cây gần như luôn làm vỡ bánh tổ và hũ mật. Nhiều đàn về tới nhà đã kiệt.
- Mất chúa là mất đàn. Ong chúa ong dú không dễ thay như ong mật. Thao tác thô làm mất chúa thì đàn tàn dần trong vài tháng, mà lúc đầu nhìn vẫn tưởng bình thường.
- Nguồn cạn dần. Mỗi tổ lấy đi là một đàn biến mất khỏi tự nhiên, trong khi ong dú sinh sản chậm — một đàn phải nhiều tháng mới đủ sức chia đôi.
Bước chuyển: đưa vào thùng nuôi
Bước ngoặt là khi người ta thôi coi tổ ong dú như thứ hái được, và bắt đầu coi nó như đàn vật nuôi cần chỗ ở cố định. Ba thay đổi đi kèm:
| Trước | Sau | Ý nghĩa |
|---|---|---|
| Giữ nguyên bọng cây | Thùng gỗ mở được | Kiểm tra đàn mà không phá tổ |
| Có tổ thì lấy mật | Lấy theo mùa, chừa dự trữ | Đàn sống qua mùa đói |
| Hết tổ thì đi tìm tổ mới | Tách đàn từ đàn đang có | Tự nhân nguồn, không lấy của rừng |
Cái thứ ba mới là thứ biến ong dú thành một nghề thật sự. Khi người nuôi tự tách được đàn, nguồn tổ giống không còn phụ thuộc vào rừng nữa.
Vì sao chuyện này quan trọng hơn nó có vẻ
Ong dú sinh sản chậm. Một đàn khoẻ trong điều kiện tốt thường chỉ tách được một đến hai lần mỗi năm, và đàn mới cần nhiều tháng mới đứng vững. So với tốc độ người ta tìm và lấy tổ trong tự nhiên, đó là chênh lệch rất lớn.
Nghĩa là khai thác tổ tự nhiên không thể là nền của một nghề. Nó chỉ chịu được vài người làm; đông người làm là nguồn cạn trong vài mùa. Vùng nào từng có nhiều ong dú tự nhiên rồi thưa hẳn đi thường đã đi qua đúng chu kỳ đó.
Cách làm được coi là tử tế hiện nay
Người nuôi lâu năm phần lớn thống nhất mấy điểm:
- Ưu tiên mua tổ đã thuần từ trại có nguồn rõ ràng, thay vì đặt người đi moi tổ rừng.
- Cứu tổ khi bắt buộc — cây bị đốn, tường bị đập, nhà bị dỡ — thì chuyển tổ đi là việc nên làm, vì để lại cũng mất.
- Không lấy tổ ở nơi đàn đang sống yên. Đàn trong bọng cây giữa vườn nhà mình cứ để nguyên đó, nó thụ phấn cho cả vườn.
- Tách đàn thay vì tìm đàn. Vài tổ ban đầu, sau vài năm là thành trại, không cần đụng tới tự nhiên nữa.
Nghề đang ở đâu lúc này
Hiện tại nghề nuôi ong dú Việt Nam đang ở giai đoạn mà phần lớn tổ giống mua bán trên thị trường là tổ đã tách từ đàn nuôi, không còn là tổ moi từ rừng như trước. Đó là dấu hiệu tốt nhất cho thấy nghề đã đứng được trên chân của chính nó.
Phần chưa xong là chuẩn hoá: thùng nuôi mỗi nơi một kiểu, cách gọi tên loài chưa thống nhất, chất lượng tổ giống chênh lệch lớn giữa người bán. Đó là việc của giai đoạn tiếp theo.
Câu hỏi thường gặp
Có nên đi lấy tổ ong dú trong rừng về nuôi không?
Không nên nếu chỉ để có tổ nuôi. Tỷ lệ đàn chết khi moi tổ tự nhiên rất cao, dễ mất ong chúa, và ong dú sinh sản chậm nên nguồn tự nhiên cạn rất nhanh. Mua tổ đã thuần từ trại có nguồn rõ ràng vừa an toàn cho đàn vừa bền cho nghề.
Trường hợp nào chuyển tổ ong dú tự nhiên là hợp lý?
Khi tổ chắc chắn sẽ mất nếu để nguyên: cây sắp đốn, tường sắp đập, nhà sắp dỡ. Lúc đó chuyển tổ về thùng nuôi là cứu đàn. Còn đàn đang sống yên ổn trong vườn thì nên để nguyên, nó thụ phấn cho chính vườn nhà.
Làm sao nhận ra tổ ong dú trong tự nhiên?
Dấu hiệu đặc trưng nhất là cái ống sáp nhỏ nhô ra ở cửa tổ, thường màu nâu hoặc đen, do ong tự xây. Ong ra vào ống đó rất nhỏ, bay chậm và không tấn công người tới gần vì chúng không có ngòi đốt.
Một đàn ong dú tách được mấy lần một năm?
Trong điều kiện tốt, một đàn khoẻ thường chỉ tách được một đến hai lần mỗi năm, và đàn mới cần nhiều tháng mới đứng vững. Đây là lý do nghề này không thể dựa vào việc nhân đàn nhanh như một số vật nuôi khác.
Tổ giống bán trên thị trường hiện nay lấy từ đâu?
Phần lớn hiện nay là tổ tách ra từ đàn đang nuôi tại các trại, không còn chủ yếu là tổ moi từ tự nhiên như giai đoạn đầu. Khi mua nên hỏi thẳng nguồn gốc đàn, người bán làm nghề nghiêm túc sẽ trả lời được.