Nghề nuôi ong dú Việt Nam: từ lấy tổ rừng đến nuôi trong vườn nhà

Ong dú không phải loài mới ở Việt Nam. Nó có mặt trong bọng cây, hốc tường, ống tre, gầm mái nhà từ rất lâu trước khi có ai gọi đó là "nghề". Cái mới chỉ là việc nuôi có kiểm soát — và bước chuyển đó mới diễn ra trong khoảng hai chục năm gần đây.

Giai đoạn săn tổ

Cách làm cũ rất đơn giản: tìm tổ trong tự nhiên, cắt cả bọng cây hoặc moi tổ ra, đem về. Người giỏi nghề nhận ra tổ ong dú qua cái ống sáp nhỏ nhô ra ở cửa tổ — dấu hiệu đặc trưng không lẫn với loài nào khác.

Cách này có ba vấn đề mà lúc đó ít ai nghĩ tới:

• Tỷ lệ chết cao. Moi tổ ra khỏi bọng cây gần như luôn làm vỡ bánh tổ và hũ mật. Nhiều đàn về tới nhà đã kiệt.
• Mất chúa là mất đàn. Ong chúa ong dú không dễ thay như ong mật. Thao tác thô làm mất chúa thì đàn tàn dần trong vài tháng, mà lúc đầu nhìn vẫn tưởng bình thường.
• Nguồn cạn dần. Mỗi tổ lấy đi là một đàn biến mất khỏi tự nhiên, trong khi ong dú sinh sản chậm — một đàn phải nhiều tháng mới đủ sức chia đôi.

Bước chuyển: đưa vào thùng nuôi

Bước ngoặt là khi người ta thôi coi tổ ong dú như thứ hái được, và bắt đầu coi nó như đàn vật nuôi cần chỗ ở cố định. Ba thay đổi đi kèm:

Cái thứ ba mới là thứ biến ong dú thành một nghề thật sự. Khi người nuôi tự tách được đàn, nguồn tổ giống không còn phụ thuộc vào rừng nữa.

Vì sao chuyện này quan trọng hơn nó có vẻ

Ong dú sinh sản chậm. Một đàn khoẻ trong điều kiện tốt thường chỉ tách được một đến hai lần mỗi năm, và đàn mới cần nhiều tháng mới đứng vững. So với tốc độ người ta tìm và lấy tổ trong tự nhiên, đó là chênh lệch rất lớn.

Nghĩa là khai thác tổ tự nhiên không thể là nền của một nghề. Nó chỉ chịu được vài người làm; đông người làm là nguồn cạn trong vài mùa. Vùng nào từng có nhiều ong dú tự nhiên rồi thưa hẳn đi thường đã đi qua đúng chu kỳ đó.

Cách làm được coi là tử tế hiện nay

Người nuôi lâu năm phần lớn thống nhất mấy điểm:

• Ưu tiên mua tổ đã thuần từ trại có nguồn rõ ràng, thay vì đặt người đi moi tổ rừng.
• Cứu tổ khi bắt buộc — cây bị đốn, tường bị đập, nhà bị dỡ — thì chuyển tổ đi là việc nên làm, vì để lại cũng mất.
• Không lấy tổ ở nơi đàn đang sống yên. Đàn trong bọng cây giữa vườn nhà mình cứ để nguyên đó, nó thụ phấn cho cả vườn.
• Tách đàn thay vì tìm đàn. Vài tổ ban đầu, sau vài năm là thành trại, không cần đụng tới tự nhiên nữa.

Nghề đang ở đâu lúc này

Hiện tại nghề nuôi ong dú Việt Nam đang ở giai đoạn mà phần lớn tổ giống mua bán trên thị trường là tổ đã tách từ đàn nuôi, không còn là tổ moi từ rừng như trước. Đó là dấu hiệu tốt nhất cho thấy nghề đã đứng được trên chân của chính nó.

Phần chưa xong là chuẩn hoá: thùng nuôi mỗi nơi một kiểu, cách gọi tên loài chưa thống nhất, chất lượng tổ giống chênh lệch lớn giữa người bán. Đó là việc của giai đoạn tiếp theo.

Câu hỏi thường gặp