Nuôi ong dú ở Yên Bái, Văn Chấn, Nghĩa Lộ: lòng chảo Mường Lò

Vùng Yên Bái cũ (nay thuộc tỉnh Lào Cai mới) phần lớn quá cao và quá lạnh cho ong dú, nhưng có hai dạng địa hình nuôi được: lòng chảo rộng như Mường Lò ở Nghĩa Lộ, Văn Chấn, và dải thấp quanh sông Hồng, hồ Thác Bà. Lòng chảo vừa chắn gió vừa đủ thấp để ấm hơn sườn núi xung quanh, lại đủ rộng để có làng và vườn. Bẫy duy nhất là khí lạnh đọng ở đáy chảo về đêm — nên đặt tổ trên sườn thoải, không đặt ở chỗ thấp nhất.

Vì sao lòng chảo khác thung lũng hẹp

Mường Lò là một trong những cánh đồng lòng chảo lớn của Tây Bắc, nằm lọt giữa các dãy núi cao. Thung hẹp và lòng chảo đều khuất gió, nhưng lòng chảo có thêm hai thứ:

1. Đủ thấp để ấm hơn. Đáy lòng chảo thấp hơn nhiều so với các sườn núi bao quanh, nền nhiệt cao hơn hẳn những bản trên cao cùng huyện.
2. Đủ rộng để có vườn và làng. Thung hẹp chỉ vài nhà; lòng chảo có cả một vùng canh tác — có vườn tạp, cây ăn quả, bờ ruộng, rặng tre.

Nghĩa là lòng chảo giải được cùng lúc hai bài toán của miền Bắc: chắn gió và có nguồn hoa. Đây là điều kiện hiếm ở Tây Bắc, nơi phần lớn đất hoặc quá cao như Mù Cang Chải, Trạm Tấu, hoặc quá dốc. Cách đánh giá vùng cao nói chung có trong bài độ cao ảnh hưởng thế nào tới đàn ong dú.

Bẫy: khí lạnh đọng đáy chảo

Điều này cần nói vì nó ngược với trực giác. Trong đêm lặng gió, không khí lạnh nặng hơn nên chảy dọc sườn xuống và đọng ở đáy thung lũng. Kết quả là đáy lòng chảo có thể lạnh hơn sườn dốc phía trên vào sáng sớm mùa đông, sương mù dày và tan muộn. Người trồng cây ở vùng núi biết rõ hiện tượng này qua những đêm sương muối.

Với tổ ong dú, hệ quả là: đừng đặt tổ ở chỗ thấp nhất của lòng chảo. Chỗ tốt hơn là sườn thoải phía trên đáy một chút, hướng nam hoặc đông nam — vừa khuất gió, vừa ở trên lớp khí lạnh đọng, vừa đón nắng sớm để ong ra làm sớm hơn.

Cách kiểm đơn giản: treo hai nhiệt kế, một ở đáy ruộng, một ở sườn định đặt tổ, ghi nhiệt độ lúc sáng sớm vài tuần tháng 12–1. Chênh lệch thường khiến người nuôi bất ngờ.

Nguồn hoa vùng Mường Lò

Ruộng lúa chiếm phần lớn lòng chảo nhưng gần như không cho gì: lúa thụ phấn nhờ gió, không tiết mật. Đặt tổ ở rìa, nơi ruộng giáp làng và giáp sườn đồi, để vườn tạp, rặng tre, cây bụi nằm trong tầm bay — không đặt giữa cánh đồng.

Những vùng khác của Yên Bái cũ

Dải thấp dọc sông Hồng nối liền với vùng Bảo Thắng, Bảo Yên phía Lào Cai cũ — xem bài nuôi ong dú ở Lào Cai. Phía tây, Sơn La cũng có tầng thấp nuôi được, mô tả trong bài Sông Mã và Yên Châu.

Rủi ro mùa mưa

Vùng Văn Chấn, Trạm Tấu, Mù Cang Chải hay có lũ quét, sạt lở theo khe suối trong mùa mưa bão, nhất là tháng 7–9. Trong lòng chảo, tránh đặt tổ ở bãi ven suối Thia và các khe chảy xuống cánh đồng; tránh chân taluy mới bạt. Chọn thềm cao trong làng, lưng tựa đồi đã ổn định lâu năm.

Kỳ vọng và cách bán

Ở Mường Lò, một năm thành công là đàn qua đông, mạnh lên vào tháng 5–7 và tách được một đàn mới. Mật ong dú lấy được rất ít và chỉ nên lấy vào cuối mùa ấm khi đàn đã dư; mùa ấm ngắn hơn trung du nên tham lấy mật là đẩy đàn vào đông với kho trống. Ai lấy sản lượng miền Nam làm chuẩn sẽ thất vọng dù nuôi không sai gì.

Đổi lại, Nghĩa Lộ và Tú Lệ là vùng có khách du lịch về mùa lúa chín và lễ hội. Nhà có homestay, có vườn, cho khách xem tổ ong nhỏ không chích và bán ít mật tại chỗ là cách hợp nhất. Nói trước với khách rằng mật ong dú loãng, chua nhẹ hơn mật ong thường; đó là bản chất. Vùng trung du dễ nuôi hơn ở phía hạ lưu có bài Phú Thọ và Thanh Sơn để so sánh.

Nguyên tắc mùa đông

1. Mua tổ tháng 4, khi hết hẳn rét.
2. Không tách từ tháng 8 trở đi — mùa ấm ở đây ngắn hơn trung du.
3. Đặt trên sườn thoải, không ở đáy chảo; hướng nam hoặc đông nam.
4. Không mở tổ trong đợt rét; chắn gió mà vẫn thoáng khí.
5. Bắt đầu một tổ, qua một mùa đông rồi hãy tính.

Việc từng tháng có trong bài giữ đàn ong dú qua mùa đông miền Bắc.

Việc nên làm ngay

1. Xác định nhà mình ở đáy chảo, sườn thoải hay bản trên cao.
2. Treo nhiệt kế ở chỗ định đặt tổ suốt tháng 12–1, so với đáy ruộng.
3. Chọn rìa ruộng giáp làng, sườn hướng nam, xa khe suối.
4. Đi một vòng vài trăm mét ghi cây có hoa theo tháng.
5. Mua một tổ vào tháng 4.