Chuyện khá phổ biến ở cả thành phố lẫn nông thôn: một hôm phát hiện có ống sáp nhỏ nhô ra ở khe tường, ở đầu ống nước cũ, ở khung cửa sổ, và ong nhỏ ra vào tấp nập.
Đó gần như chắc chắn là tổ ong dú. Và câu trả lời cho câu hỏi "nên làm gì" thì phần lớn trường hợp là: cứ để nguyên đó.
Nhận biết đúng đã
Trước khi quyết định gì, xác nhận đó là ong dú chứ không phải loài khác:
- Ống sáp nhô ra ở cửa tổ — dấu hiệu đặc trưng nhất, thường màu nâu hoặc đen, do ong tự xây
- Con rất nhỏ, nhiều người tưởng ruồi nhỏ hoặc muỗi
- Bay chậm, không lao vun vút
- Không tấn công khi bạn đứng sát tổ quan sát
- Ra vào đều đặn ban ngày, có con mang cục phấn ở chân
Nếu con to, bay nhanh, và có phản ứng khi bạn tới gần thì đó là loài khác, và cách xử lý sẽ khác — nên tìm người có kinh nghiệm thay vì tự làm.
Vì sao nên để nguyên
Ba lý do:
- Chúng không gây hại gì. Không đốt, không đục gỗ, không ăn thức ăn, không mang bệnh. Chúng chỉ mượn cái hốc có sẵn.
- Chúng thụ phấn cho cây quanh nhà. Vườn, chậu cây, cây ăn trái trong bán kính vài trăm mét đều được lợi.
- Chuyển tổ có rủi ro cao. Moi tổ ra khỏi hốc tường gần như luôn làm vỡ bánh tổ và hũ mật, và dễ mất ong chúa — mất chúa là mất đàn.
Nói cách khác: có một đàn ong dú tự đến làm tổ ở nhà bạn là chuyện tốt, không phải vấn đề cần giải quyết.
Khi nào thì nên chuyển
Chỉ nên chuyển khi tổ chắc chắn sẽ mất nếu để nguyên:
| Tình huống | Nên làm |
|---|---|
| Tường sắp đập, nhà sắp sửa | Chuyển — để lại cũng mất |
| Cây có tổ sắp đốn | Chuyển |
| Tổ ở chỗ bị nước mưa hắt liên tục | Che chắn trước; chuyển nếu không che được |
| Tổ ở góc khuất, không phiền ai | Để nguyên |
| Chỉ vì muốn có tổ để nuôi | Để nguyên — mua tổ giống thay vì moi tổ |
Dòng cuối cùng đáng nhấn mạnh: muốn nuôi ong dú thì mua tổ đã thuần từ trại có nguồn rõ ràng an toàn hơn nhiều so với moi tổ tự nhiên. Tỷ lệ đàn sống sót khi moi tổ khá thấp, kể cả người có kinh nghiệm.
Nếu buộc phải chuyển
Vài nguyên tắc để tăng cơ hội:
- Tìm người có kinh nghiệm nếu có thể. Đây không phải việc nên tự học bằng cách làm lần đầu trên một đàn thật.
- Làm vào sáng sớm hoặc chiều muộn, khi phần lớn ong đã ở trong tổ.
- Cố gắng lấy nguyên khối thay vì bóc từng phần. Càng ít vỡ càng tốt.
- Ưu tiên giữ được phần có ấu trùng và ong chúa. Mật vỡ thì tiếc nhưng còn cứu được; mất chúa thì hết.
- Đặt thùng mới ngay tại vị trí cũ trong vài ngày đầu, để ong thợ đang đi làm quay về tìm được.
- Để yên sau khi chuyển. Không mở kiểm tra trong ít nhất một tuần.
Cách mời ong tự đến — thay vì đi tìm tổ
Có một cách khác mà ít người biết: đặt thùng trống ở nơi có điều kiện tốt và chờ. Đàn ong dú khi tách tự nhiên sẽ đi tìm chỗ ở mới, và một cái thùng đặt đúng chỗ có thể được chọn.
Tỷ lệ thành công không cao và cần kiên nhẫn, nhưng đây là cách hoàn toàn không gây hại. Điều kiện giúp tăng cơ hội: thùng ở nơi khuất gió, có bóng râm, gần nguồn hoa, và ở vùng vốn đã có ong dú tự nhiên.
Câu hỏi thường gặp
Ong dú làm tổ trong tường nhà có hại không?
Không. Chúng không đốt, không đục gỗ, không ăn thức ăn và không mang bệnh — chúng chỉ mượn cái hốc có sẵn. Ngược lại chúng còn thụ phấn cho cây trong bán kính vài trăm mét quanh nhà.
Làm sao biết đó là tổ ong dú?
Dấu hiệu đặc trưng nhất là ống sáp nhỏ nhô ra ở cửa tổ, thường màu nâu hoặc đen. Con rất nhỏ nên nhiều người tưởng ruồi nhỏ, bay chậm, không tấn công khi bạn đứng sát quan sát, và có con mang cục phấn ở chân khi về.
Khi nào nên chuyển tổ ong dú khỏi tường nhà?
Chỉ khi tổ chắc chắn sẽ mất nếu để nguyên: tường sắp đập, nhà sắp sửa, cây có tổ sắp đốn. Nếu tổ ở góc khuất không phiền ai thì nên để nguyên, và không nên moi tổ chỉ vì muốn có tổ để nuôi.
Chuyển tổ ong dú từ tường ra thùng có khó không?
Khá rủi ro. Moi tổ ra khỏi hốc tường gần như luôn làm vỡ bánh tổ và hũ mật, và dễ mất ong chúa — mất chúa là mất đàn. Nếu buộc phải làm, nên tìm người có kinh nghiệm, làm vào sáng sớm hoặc chiều muộn, cố lấy nguyên khối, và đặt thùng mới ngay tại vị trí cũ vài ngày đầu.
Có cách nào để ong dú tự đến làm tổ không?
Có, bằng cách đặt thùng trống ở nơi khuất gió, có bóng râm, gần nguồn hoa và ở vùng vốn đã có ong dú tự nhiên, rồi chờ đàn tách tự nhiên chọn làm chỗ ở mới. Tỷ lệ thành công không cao và cần kiên nhẫn, nhưng đây là cách hoàn toàn không gây hại.