Nuôi ong dú ở Con Cuông, Quỳ Hợp: rừng bù lại mùa đông

Ở Bắc Trung Bộ, đàn ong dú bị ép hai lần một năm: gió Lào nóng khô mùa hè và rét ẩm mùa đông. Vùng ven biển Nghệ An chịu cả hai mà gần như không có gì đỡ. Miền tây Nghệ An, gồm vùng Con Cuông, Quỳ Hợp, Tương Dương, Anh Sơn (huyện cũ), nới rộng được khoảng thời gian đàn tích luỹ, và lý do chính là rừng cùng địa hình thung lũng. Nuôi được, nhưng vẫn phải theo luật mùa đông miền Bắc.

Miền tây Nghệ An khác vùng ven biển ở đâu

Nghệ An giữ nguyên địa giới sau năm 2025, nhưng trong một tỉnh có hai thế giới. Vùng ven biển và đồng bằng (Diễn Châu, Quỳnh Lưu, Nghi Lộc cũ) trống, thuần lúa, lạc, chịu gió thẳng. Vùng phía tây dọc sông Cả và quốc lộ 7 thì nhiều đồi, thung, rừng, vườn đồi. Bài về ven biển Nghệ An và Hà Tĩnh mô tả bên kia; bài này nói bên này.

Rừng làm gì cho đàn

Cây trồng ra hoa theo đợt: cam bưởi một đợt đầu xuân, cây ăn trái rải theo vườn, keo theo chu kỳ trồng. Giữa các đợt là quãng trống. Rừng tự nhiên thì khác: nhiều loài, nhiều tầng, hoa nở lệch nhau và rải rác gần như quanh năm. Nó không cho đợt rộ lớn nhưng lấp đúng những tuần mà vườn nhà chưa có gì.

Ở vùng có hai mùa ép, điều đó rất quý. Cùng một tỉnh, một đàn ở làng ven biển và một đàn ở thung lũng ven rừng bước vào mùa đông với hai mức dự trữ khác hẳn. Rừng còn cho nhựa cây để ong làm keo tổ, thứ đàn cần để bịt kín thùng trước rét.

Lịch nguồn hoa theo tháng

Vườn cam vùng Quỳ Hợp và quanh đó cho đợt hoa đầu xuân rất thơm, ong dú khai thác tốt. Nhưng vườn cam thường được phun thuốc trừ sâu vẽ bùa, rầy, nhện; đặt tổ sát vườn cam người khác mà không hỏi lịch phun là đặt cược cả đàn. Rừng keo trồng thì ít hoa đáng kể nhưng có ích về nhựa và mật ngoài hoa ở một số giai đoạn; xem thêm bài keo lá tràm và dừa ở miền Trung.

Thung lũng khuất gió: chọn chỗ đặt tổ

Địa hình miền tây Nghệ An nhiều thung và sườn khuất. Gió lấy nhiệt khỏi tổ nhanh hơn nhiều so với không khí lạnh đứng yên, nên chỗ khuất gió quan trọng hơn con số nhiệt độ trên dự báo. Cách chọn:

• Sườn hướng nam hoặc đông nam, có đồi hoặc rừng chắn phía bắc, đông bắc.
• Sát vách nhà, vách đá, bờ tường để tổ được hơi ấm hấp lại ban đêm.
• Tránh đáy thung hẹp dọc sông: mùa đông sương đọng lâu, mùa hè gió Lào lùa mạnh, mùa mưa dễ ngập.
• Tránh gần mỏ đá, bãi nghiền ở những nơi có khai thác: bụi phủ lên hoa và cửa tổ.

Hai mùa ép: làm gì từng mùa

Gió Lào (khoảng tháng 4–8). Gió tây nam nóng khô từng đợt vài ngày, có hôm rất nóng. Che nắng phía tây, đặt khay nước có sỏi gần tổ, không mở tổ giờ trưa, thu hẹp cửa tổ đàn yếu để chống ong lạ cướp mật khi hoa ít.

Rét đông bắc (khoảng tháng 12–2). Vẫn là mùa đông miền Bắc, đừng chủ quan vì có rừng. Nguyên tắc chung trình bày ở bài giữ đàn ong dú qua mùa đông miền Bắc, tóm lại:

1. Mua tổ vào tháng 3–4, không mua mùa thu.
2. Không tách đàn từ tháng 9 trở đi.
3. Chắn gió mà vẫn thoáng khí; bọc thêm lớp ngoài thùng cho đàn yếu.
4. Không mở tổ trong đợt rét.
5. Thu mật dè: mật là dự trữ đi qua mùa ép.

Gần rừng thì cũng có luật

Không vào rừng lấy tổ ong về nuôi. Pù Mát là vườn quốc gia, rừng đặc dụng có quy định riêng. Lấy một tổ là trừ đi một tổ, tỉ lệ hỏng cao vì tổ tự nhiên dính liền với gỗ, cưa khúc gỗ về thì đàn thường bỏ đi. Lý do sâu hơn có ở bài bảo tồn ong dú bản địa. Cách bền là mua đàn có nguồn gốc rồi tự tách; vài năm số tổ nhân lên mà rừng không mất gì.

Gần rừng cũng ẩm hơn: kê thùng cao, tránh tán quá dày, chống kiến và mối từ đầu. Đặt tổ ở rìa vườn giáp rừng là vị trí có cả hoa cây trồng lẫn nền hoa rừng.

Việc nên làm ngay

• Đi quanh vườn xác định sườn khuất gió đông bắc và chỗ có nắng sớm.
• Hỏi lịch phun của vườn cam, bưởi trong vài trăm mét quanh chỗ định đặt tổ.
• Chuẩn bị mái che, giá kê cao, chân chống kiến trước khi nhận tổ.
• Đặt mua tổ để nhận vào tháng 3–4, bắt đầu một hai tổ.
• Ghi nhật ký hoa từng tháng trong năm đầu để biết quãng trống của vườn mình.

Cần tổ giống tách từ đàn nuôi hoặc muốn ghi lịch hoa vườn mình: xem trên chợ Ong Dú và ghi chép bằng ứng dụng Ong Dú.