Nuôi ong dú ở Ba Vì và Sóc Sơn: vành đai xanh của người Hà Nội

Người Hà Nội muốn nuôi ong dú có kết quả thật thì vùng Ba Vì và Sóc Sơn (các huyện cũ, nay là các xã ngoại thành của thành phố Hà Nội) là lựa chọn gần nhất. Ở đây có đồi rừng, vườn tạp và những sườn khuất gió mùa đông bắc — ba thứ nội thành không có. Đàn đặt đúng chỗ ở hai vùng này thường qua được đông và tách được vào mùa hè; đàn đặt sai chỗ thì vẫn lay lắt như ở ban công phố.

Vì sao lại là Ba Vì và Sóc Sơn

Bài nuôi ong dú ở Hà Nội đã nói rõ: nội đô có hai cái khó chồng lên nhau là ít hoa trong tầm bay và mùa đông ẩm lạnh kéo dài. Ba Vì và Sóc Sơn không xoá được cái khó thứ hai, nhưng gỡ gần hết cái khó thứ nhất và làm nhẹ đáng kể cái khó thứ hai.

1. Vườn tạp và đồi rừng. Keo, bạch đàn, thông, sim mua trên đồi; nhãn, vải, bưởi, ổi, chuối quanh nhà; chè và cây bụi bờ nương. Hoa không nhiều theo kiểu một vụ rộ, nhưng rải ra nhiều tháng.
2. Sườn khuất gió. Địa hình đồi bát úp cho rất nhiều chỗ lặng gió mùa đông bắc. Ở miền Bắc, chỗ khuất gió quan trọng hơn chỗ nhiều nắng.
3. Không gian. Đặt tổ cách lối đi, cách nhà hàng xóm vài chục mét là bình thường — điều ban công nhà phố không có.

Ba Vì có thêm lợi thế độ cao: chân núi và vùng đồi phía tây có nhiều cây rừng, nhưng nên ở lại phần thấp. Lên quá cao trên sườn núi Ba Vì thì mùa đông lạnh hơn hẳn, sương nhiều, đàn chững lâu. Sóc Sơn thấp và khô hơn, đồi thông và bạch đàn nhiều, gần sân bay và đường lớn nên đi lại tiện cho người ở nội thành.

Nguồn hoa quanh năm ở vùng đồi ngoại thành

Bảng dưới là lịch thường gặp theo kinh nghiệm người nuôi ở vùng đồi trung du phía bắc và phía tây Hà Nội. Từng xóm sẽ lệch vài tuần tuỳ cây trồng thực tế quanh nhà.

Điểm đáng chú ý là bờ ruộng, bờ đồi và rìa vườn không dọn. Lớp cây bụi đó mới là thứ nuôi đàn qua những quãng giữa hai vụ cây ăn quả. Nhà nào phát quang sạch sẽ quanh vườn thì tổ ong dú sẽ thấy rõ quãng đói vào tháng 6–7 và tháng 10–11. Cách lấp quãng trống bằng cây trồng thêm có trong bài trồng cây làm nguồn hoa cho ong dú.

So với vùng Lương Sơn, Hoà Bình cũ

Vùng Lương Sơn, Kim Bôi (Hoà Bình cũ, nay thuộc tỉnh Phú Thọ mới) vẫn nhỉnh hơn về địa hình: nhiều thung khuất gió hơn, núi đá giữ nhiệt, ít độc canh hơn. Bài nuôi ong dú ở Hoà Bình, Lương Sơn, Mai Châu mô tả kỹ vùng đó. Nhưng Ba Vì và Sóc Sơn gần hơn đáng kể với phần lớn người ở nội thành.

Với người đi làm, khoảng cách là thứ quyết định có duy trì được hay không. Tổ đặt ở nơi mỗi tháng mới lên một lần thì đến lúc phát hiện kiến vào tổ, mái che bị gió lật hay vườn bên cạnh phun thuốc, thường đã muộn. Gần mà thăm được đều còn hơn tốt mà bỏ bê. Nếu nhà ở phía tây thành phố, Ba Vì và vùng đồi Thạch Thất, Quốc Oai cũ hợp hơn; ở phía bắc và đông bắc thì Sóc Sơn tiện hơn.

Chọn chỗ đặt tổ trong vườn

Ở miền Bắc, chỗ đặt tổ quyết định kết quả rõ hơn mọi yếu tố khác. Cách kiểm không cần dụng cụ: chọn một ngày gió mùa đông bắc mạnh, ra đứng đúng chỗ định đặt tổ. Gió thổi thẳng vào mặt thì bỏ chỗ đó. Chỗ tốt có sườn đồi, tường nhà hoặc hàng cây dày chắn phía đông bắc, mà vẫn đón được nắng sớm.

Kê thùng cao khoảng ngang hông, chân giá có cốc nước hoặc vòng chống kiến. Mái che nhô ra khỏi cửa tổ một khoảng rộng, vì mưa phùn tháng 2–3 kéo dài nhiều ngày liền và đọng hơi nước rất lâu.

Mô hình gửi tổ: thống nhất bốn chuyện từ đầu

Phần lớn người Hà Nội nuôi ở đây theo kiểu gửi tổ ở vườn người quen, vườn nhà họ hàng, hoặc thuê một góc trong trang trại nhỏ. Kiểu này hay đổ vỡ không phải vì ong, mà vì hai bên hiểu khác nhau. Bốn điều nên nói rõ ngay buổi đầu:

1. Ai được mở tổ. Thường chỉ người nuôi; chủ vườn chỉ nhìn ngoài.
2. Chủ vườn báo trước khi phun thuốc — cả vườn mình lẫn vườn bên cạnh nếu biết. Đây là điều khoản quan trọng nhất; một đợt phun trúng giờ ong đi làm có thể làm suy cả dãy tổ.
3. Ai lo khay nước mùa nắng và kiểm mái che sau giông. Việc nhỏ nhưng phải có tên người làm.
4. Mật và đàn tách chia thế nào. Nói trước thì không ai phải ngại sau.

Nên ghi lại vị trí, hướng cửa tổ và ngày mua của từng tổ. Có sổ thì lúc chủ vườn gọi báo bất thường, người nuôi ở xa vẫn hình dung được tổ nào đang có chuyện. Sổ điện tử như app.ongdu.com giúp hai bên cùng xem được nhật ký.

Lịch việc trong năm

Mùa đông, nguyên tắc là kín gió mà vẫn thoáng khí. Bọc kín thùng bằng nilon là sai: hơi nước đọng lại trong tổ, ẩm và mốc còn hại hơn lạnh. Chi tiết từng tuần có trong bài giữ đàn ong dú qua mùa đông miền Bắc.

Những rủi ro riêng của vùng ven đô

• Thuốc trên đồi keo và vườn cây ăn quả. Vườn bưởi, vườn nhãn thâm canh phun nhiều đợt quanh mùa hoa. Hỏi lịch phun của các vườn trong bán kính vài trăm mét.
• Đất đổi chủ, đổi mục đích. Vùng ven đô đang lên khu nghỉ dưỡng, trang trại cuối tuần. Một khu đồi bị san là đủ đổi nguồn hoa quanh tổ.
• Kiến và thằn lằn. Đồi nhiều kiến đen, kiến vàng; chân giá phải có chống kiến từ ngày đầu.
• Trộm và tò mò. Tổ đặt sát đường đất hay bị người qua lại mở xem. Đặt khuất, có rào nhẹ.

Việc nên làm ngay

1. Chọn một vườn ở Ba Vì hoặc Sóc Sơn mà mình lên được ít nhất hai tuần một lần.
2. Ra vườn vào một ngày gió bấc, đi tìm chỗ khuất gió hướng nam, đánh dấu lại.
3. Đi một vòng bán kính vài trăm mét, ghi những cây có hoa theo tháng và hỏi lịch phun thuốc.
4. Thống nhất bốn điều với chủ vườn, rồi mới mua tổ vào tháng 3–4.
5. Bắt đầu một hai tổ; qua được mùa đông đầu tiên rồi mới tính tăng.